Bài này thuộc hub Đọc báo cáo tài chính — loạt kiến thức đọc báo cáo tài chính nâng cao, không gắn mã cổ phiếu. Tín hiệu trong báo cáo chỉ để sàng lọc, không phải kết luận về một doanh nghiệp cụ thể.
Câu trả lời ngắn
Doanh nghiệp có mùa vụ dồn doanh thu, lợi nhuận, tồn kho và phải thu vào một vài quý trong năm. Khi đó, so một quý với quý liền trước chủ yếu đo lịch mùa, chưa đo việc kinh doanh tốt lên hay xấu đi. Hai cách đỡ méo hơn là so với cùng quý năm trước, hoặc cộng bốn quý gần nhất rồi so với bốn quý liền trước đó. Thông tư 96/2020 cũng lấy mốc cùng kỳ năm trước cho ngưỡng giải trình 10% (Điều 14 khoản 4 điểm a). Ví dụ giả định, công ty Loan: doanh thu quý 4 tăng 68,2% so với quý 3, nhưng giảm 7,5% so với quý 4 năm trước; cộng bốn quý gần nhất thì giảm 1,3%. Cùng một quý, hai cách so cho hai kết luận trái chiều. Đó là tín hiệu để đọc tiếp, chưa phải kết luận.
Sơ đồ khái niệm, không có số liệu thật.
Mùa vụ làm méo phép so quý liền trước ra sao
Mùa vụ là hình dạng lặp lại hằng năm: một hoặc hai quý cao điểm, các quý còn lại thấp. Quý ngay trước cao điểm luôn thấp, nên quý cao điểm trông như tăng tốc; quý ngay sau luôn rơi, nên trông như sụp đổ. Cả hai lặp lại mỗi năm, không mang thông tin mới.
Cách kiểm nhanh có mùa vụ hay không là tính tỷ trọng từng quý trong doanh thu cả năm. Nếu bốn quý đều nhau, mỗi quý khoảng 25%. Với công ty Loan (số liệu giả định):
| Năm | Quý 1 | Quý 2 | Quý 3 | Quý 4 |
|---|---|---|---|---|
| Năm trước | 18,3% | 20,0% | 21,7% | 40,0% |
| Năm nay | 19,6% | 20,6% | 22,3% | 37,5% |
Quý 4 chiếm khoảng bốn phần mười doanh thu cả hai năm. Mẫu hình ổn định hai năm liền là dấu hiệu mùa vụ lặp lại. Mức bao nhiêu thì gọi là mùa vụ là quy ước tham khảo của Tâm An, chuẩn mực không đặt ngưỡng.
Chuẩn mực và thông tư lại yêu cầu doanh nghiệp tự giải thích. Theo bản sao Chuẩn mực kế toán số 27 (đoạn 13 điểm b), thuyết minh của báo cáo giữa niên độ tóm lược cần giải thích tính thời vụ hoặc tính chu kỳ của hoạt động kinh doanh trong kỳ, nếu thông tin đó trọng yếu. Mẫu thuyết minh chọn lọc B09a của Thông tư 99 có đúng mục này (mục VI, điểm 1). Đoạn 32 và 33 còn nói doanh thu mang tính thời vụ được ghi nhận khi phát sinh, không ghi trước hay hoãn lại nếu cách đó không thích hợp vào cuối năm tài chính; theo cách đọc của Tâm An, số quý vì vậy phản ánh nhịp mùa thật, không được làm phẳng.
Ví dụ minh hoạ: công ty Loan giả định
Đơn vị tỷ đồng, số liệu giả định tự đặt, tính lại bằng Python. Công ty Loan có mùa cao điểm ở quý 4. Doanh thu là số riêng từng quý, không phải lũy kế.
| Quý | Năm trước | Năm nay | So cùng quý năm trước | So quý liền trước (năm nay) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 110 | 116 | tăng 5,5% | giảm 51,7% (116 so với 240) |
| 2 | 120 | 122 | tăng 1,7% | tăng 5,2% |
| 3 | 130 | 132 | tăng 1,5% | tăng 8,2% |
| 4 | 240 | 222 | giảm 7,5% | tăng 68,2% |
| Cả năm | 600 | 592 | giảm 1,3% |
Đọc cột bên phải: quý 4 "tăng tốc" 68,2%, rồi quý 1 "sụp" 51,7%. Đọc cột giữa: ba quý đầu tăng nhẹ từ 1,5% đến 5,5%, rồi quý 4 giảm 7,5%. Cùng tám con số, hai câu chuyện; chỉ câu thứ hai đã bỏ được nhịp mùa.
Số liệu giả định, tính lại bằng Python.
Lợi nhuận sau thuế giả định theo quý: năm trước 6, 8, 11, 48; năm nay 7, 8, 10, 40. Quý 4 năm nay so ba cách:
| Cách so quý 4 năm nay | Doanh thu | Lợi nhuận sau thuế |
|---|---|---|
| Với quý 3 năm nay (liền trước) | 222 so với 132: tăng 68,2% | 40 so với 10: tăng 300,0% |
| Với quý 4 năm trước (cùng kỳ) | 222 so với 240: giảm 7,5% | 40 so với 48: giảm 16,7% |
| Bốn quý gần nhất, với năm trước | 592 so với 600: giảm 1,3% | 65 so với 73: giảm 11,0% |
Chiều ngược lại ở quý 1 năm sau: doanh thu 120 giảm 45,9% so với quý 4 (222) nhưng tăng 3,4% so với quý 1 năm nay (116). Lợi nhuận sau thuế 8 giảm 80,0% so với quý 4 (40) nhưng tăng 14,3% so với quý 1 năm nay (7). Phép so liền trước nói "sụp", phép so cùng kỳ nói "tăng".
Số liệu giả định, tính lại bằng Python.
Quy định chọn mốc nào: Thông tư 96
Điều 14 khoản 4 điểm a: tổ chức niêm yết cổ phiếu và công ty đại chúng quy mô lớn, khi công bố báo cáo năm, bán niên hay quý, phải giải trình nguyên nhân nếu lợi nhuận sau thuế trên báo cáo kết quả của kỳ báo cáo thay đổi từ 10% trở lên so với báo cáo cùng kỳ năm trước. Phần đã đọc không nêu lý do chọn mốc này; bài chỉ ghi hệ quả với công ty Loan. Lợi nhuận quý 4 giảm 16,7% và quý 1 năm sau tăng 14,3% so với cùng kỳ đều chạm 10%, nên đều phải có giải trình; quý 3 giảm 9,1% thì chưa chạm.
Thử hình dung mốc là quý liền trước, theo cách nghĩ của Tâm An: mỗi năm quý 4 tăng 300,0% và quý 1 giảm 80,0%, tức hai lần "giải trình" cho một nhịp mùa quen thuộc, trong khi chưa nói gì về điều bất thường. Cách chia phần trăm, quý hay lũy kế và trường hợp công ty mẹ nằm ở bài khi nào doanh nghiệp niêm yết phải giải trình; hạn công bố báo cáo quý ở bài hạn công bố báo cáo tài chính.
Cách thứ ba: bốn quý gần nhất
Cộng số riêng từng quý của bốn quý liền nhau; mỗi quý mới thì bỏ quý cũ nhất và thêm quý mới. Vì luôn đủ một chu kỳ mùa, tổng không còn nhấp nhô theo quý. Bản sao Chuẩn mực số 27 (đoạn 17) khuyến khích doanh nghiệp hoạt động theo thời vụ báo cáo thông tin 12 tháng kết thúc vào ngày lập báo cáo giữa niên độ, cùng thông tin so sánh 12 tháng của niên độ trước. Đó là khuyến khích, không phải bắt buộc.
| Mốc | Doanh thu bốn quý gần nhất | Đổi so mốc trước |
|---|---|---|
| Quý 4 năm trước | 600 | |
| Quý 1 năm nay | 606 | tăng 1,0% |
| Quý 2 năm nay | 608 | tăng 0,3% |
| Quý 3 năm nay | 610 | tăng 0,3% |
| Quý 4 năm nay | 592 | giảm 3,0% |
| Quý 1 năm sau | 596 | tăng 0,7% |
Tự kiểm: từ 610 xuống 592 là giảm 18, đúng bằng chênh giữa quý 4 năm nay và quý 4 năm trước (222 trừ 240). Bốn quý gần nhất không thêm thông tin so với phép so cùng kỳ; nó chỉ chia cho cả năm nên mượt hơn. Giới hạn: nó trễ, vì một quý yếu bị pha loãng (giảm 18 chỉ còn 3,0%), và cần số riêng từng quý.
Đây là chỗ hay vấp. Nhiều báo cáo công bố cột lũy kế: chuẩn mực số 27 (đoạn 16 điểm c) nói báo cáo lưu chuyển tiền tệ giữa niên độ lũy kế từ đầu niên độ, và mẫu B03a của Thông tư 99 có cột lũy kế từ đầu năm đến cuối quý. Quý riêng bằng lũy kế kỳ này trừ lũy kế kỳ trước trong cùng năm. Dòng tiền kinh doanh giả định: lũy kế 6 tháng âm 20, lũy kế 9 tháng âm 50, thì quý 3 riêng âm 30. Cộng bốn cột lũy kế (âm 12, âm 20, âm 50 và 46) ra âm 36, trong khi cả năm là 46. Dòng tiền quý còn biến động mạnh hơn lợi nhuận, nên một quý âm không nói lên xu hướng.
Số dư cuối quý cũng theo mùa
Tồn kho cuối quý 3 của công ty Loan là 180; cuối quý 2 là 120; cuối quý 3 năm trước là 170. So quý 2, tồn kho tăng 50,0%, trông như kho phình. So cùng kỳ, tăng 5,9%, trong khi doanh thu quý 3 chỉ tăng 1,5%. Phép so thứ hai vẫn để lại câu hỏi (kho tăng nhanh hơn doanh thu một chút), nhưng cỡ nhỏ, chưa phải báo động; xem bài tồn kho tăng nhanh hơn giá vốn. Chỉ số theo ngày như số ngày thu tiền cần số ngày đúng của kỳ, xem bài số ngày thu tiền bình quân.
Cách đọc trên báo cáo
- Mở thuyết minh trước: tìm mục giải thích tính thời vụ hoặc tính chu kỳ của kỳ giữa niên độ (mẫu B09a của Thông tư 99, mục VI điểm 1). Có hay không, và nói cụ thể đến đâu.
- Lập dãy ít nhất tám quý số riêng, rồi tính tỷ trọng từng quý trong năm. Nếu một quý chiếm xa 25% và lặp lại hai năm liền, coi là có mùa.
- Tính ba cột: so quý liền trước, so cùng quý năm trước, bốn quý gần nhất. Chỉ dùng hai cột sau để kết luận hướng đi.
- Hỏi về mẫu hình lặp: quý trông đột biến có đột biến tương tự ở cùng quý năm trước không? Mùa cao điểm đôi khi dịch sang quý kề, khi đó hãy cộng hai quý hoặc dùng bốn quý gần nhất.
- Kiểm số quý là riêng hay lũy kế, hợp nhất hay riêng lẻ; thay đổi phạm vi hợp nhất hoặc số kỳ trước bị trình bày lại làm các quý không còn so được với nhau.
- Khi dùng mô hình sàng lọc, ưu tiên số năm hoặc bốn quý gần nhất: các mô hình kiểu M-Score, Z-Score xây trên số liệu năm, số quý nhiễu hơn (ghi chú nội bộ của Tâm An).
Báo cáo năm 2025 lập theo Thông tư 200, từ năm tài chính 2026 theo Thông tư 99 với mã số đã đánh lại; ghép hai kỳ theo tên dòng, không theo mã số. Mẫu thuyết minh giữa niên độ của Thông tư 200 bài chưa đối chiếu; mục B09a nêu ở trên là của Thông tư 99.
Áp dụng cho từng mã. Khi có báo cáo thật, hệ thống của Tâm An dùng kiến thức này ở trục phân tích theo mã để đặt cột so quý trước, so cùng quý năm trước và bốn quý gần nhất cạnh nhau, kèm tỷ trọng từng quý trong năm. Dữ liệu quý của hệ thống là số riêng từng quý, một số mã mới có từ quý 3/2024 nên số điểm so cùng kỳ còn ít; chỉ là công cụ sàng lọc.
Điểm cần cẩn trọng
- Công ty Loan và mọi con số là giả định; 40,0%, 37,5%, 68,2%, 7,5% không phải ngưỡng. Cách kiểm tỷ trọng quý là quy ước tham khảo của Tâm An.
- Bài nói về doanh nghiệp phi tài chính; ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán có chế độ báo cáo riêng.
- Chuẩn mực số 27 trích qua bản sao văn bản (mức B). Thông tư 96 và Thông tư 99 là bản Công báo (mức A). Cột của mẫu B02a bài chưa đối chiếu.
- Theo các văn bản đã đối chiếu, Điều 10, 11, 14 của Thông tư 96 chưa bị sửa; có dự thảo thay thế (05/10/2026) chưa ban hành.
Đừng nói quá
- Không viết "so quý liền trước là sai": ở doanh nghiệp không có mùa vụ, hoặc khi cần đọc nhịp ngắn, phép so này vẫn có chỗ dùng. Vấn đề là mùa vụ.
- Không viết "bốn quý gần nhất luôn tốt hơn": nó mượt nhưng trễ, và che bớt một quý yếu.
- Không viết "chạm ngưỡng 10% nghĩa là lợi nhuận có vấn đề": ngưỡng chỉ kích hoạt nghĩa vụ giải trình.
- Không suy ra doanh nghiệp thật từ ví dụ. Bài không phải khuyến nghị đầu tư.
Tín hiệu không phải kết luận
Một quý lệch mạnh so với quý trước, hay so với cùng quý năm trước, là tín hiệu để mở thuyết minh về tính thời vụ và đọc dãy nhiều quý, chưa phải bằng chứng về điều gì của doanh nghiệp. Còn nhiều nguyên nhân hợp lý: mùa cao điểm dịch quý, đơn hàng lớn đổi lịch giao, thay đổi phạm vi hợp nhất.
Căn cứ
Căn cứ kiểm ngày 14/10/2026; Thông tư 96 và Thông tư 99 đọc nguyên văn từ Công báo, tra cứu lại ngày 26/10/2026.
- Thông tư 96/2020/TT-BTC (mức A): Điều 14 khoản 1 đến 5, đặc biệt khoản 4 điểm a.
- Thông tư 99/2025/TT-BTC (hiệu lực 01/01/2026, mức A): Điều 15 khoản 2, Điều 16 khoản 1, Điều 17 khoản 3; Phụ lục IV mẫu B03a, mẫu B09a (mục I điểm 4, mục VI điểm 1).
- Chuẩn mực kế toán số 27 (đoạn 13, 16, 17, 31 đến 33) qua bản sao văn bản (mức B); ghi chú nội bộ Tâm An về mô hình sàng lọc và dữ liệu quý.
- Ví dụ công ty Loan tự đặt, tính bằng Python.
Đọc thêm
- Chất lượng lợi nhuận là gì? (trụ cột)
- Hạn công bố báo cáo tài chính quý, bán niên và năm
- Khi nào doanh nghiệp niêm yết phải giải trình biến động lợi nhuận
- Mười sai lầm phổ biến khi đọc báo cáo tài chính
- Số ngày thu tiền bình quân (DSO)
- Hàng tồn kho tăng nhanh hơn giá vốn
Cả chuỗi: chuyên mục Đọc báo cáo tài chính. Bạn có thể tải file PDF đầy đủ của series, miễn phí, tại trang tamanchungkhoan.vn/bctc.
Mùa vụ làm phép so quý liền trước đo lịch mùa nhiều hơn đo kinh doanh; so với cùng quý năm trước hoặc cộng bốn quý gần nhất giữ nguyên nhịp mùa. Công ty Loan giả định có doanh thu quý 4 tăng 68,2% so với quý 3 nhưng giảm 7,5% so với quý 4 năm trước, và giảm 1,3% theo bốn quý gần nhất; lợi nhuận quý 4 giảm 16,7% so với cùng kỳ nên chạm ngưỡng 10% của Thông tư 96, Điều 14 khoản 4 điểm a. Mở thuyết minh về tính thời vụ, lập dãy tám quý số riêng, tính ba cột so sánh và nhớ trừ cột lũy kế. Đây chỉ là tín hiệu để đọc thuyết minh, chưa phải kết luận, và không phải khuyến nghị đầu tư.
Nội dung mang tính giáo dục, không phải tư vấn đầu tư. Tín hiệu và mô hình chỉ để sàng lọc, không phải kết luận. Căn cứ pháp lý có thể thay đổi; luôn đối chiếu văn bản hiện hành.




