Bài này thuộc trục Định lượng trực quan: nhìn thị trường Việt Nam bằng số liệu thật, ghi rõ kỳ đo và nguồn (Tâm An Stock). Bài mô tả phép đo và cách đọc đúng, không phải khuyến nghị đầu tư.
Câu trả lời ngắn
Quant (định lượng) là cách dùng toán, thống kê và máy tính để biến số liệu thị trường thành những con số kiểm tra được: rủi ro đang ở mức nào, một giả định dẫn tới kết quả gì, một quy tắc giao dịch từng cho kết quả ra sao trong quá khứ. Các quỹ và tổ chức tài chính thường dùng nó vào năm việc: đo và kiểm soát rủi ro, định giá bằng mô phỏng, xây danh mục và đa dạng hoá, kiểm tra chiến lược bằng backtest, thực thi lệnh. Bài đi qua từng việc bằng số thật của VN-Index đến 15/10/2026 (nguồn Tâm An Stock), rồi dừng ở giới hạn quan trọng nhất: mô hình chỉ mô tả quá khứ. Số liệu tính trên giá đóng cửa VN-Index 02/01/2020–15/10/2026 (1.692 phiên; chỉ số giá, không điều chỉnh cổ tức); phần danh mục dùng thêm 20 cổ phiếu.
Thông điệp chính: quant dùng để biết mình chịu rủi ro bao nhiêu, không phải để đoán thị trường. Bài mang tính giáo dục, mô tả số liệu lịch sử; không phải khuyến nghị mua, bán hay dự báo.
Năm việc và một giới hạn; mỗi việc kèm một số từ dữ liệu VN-Index đến 15/10/2026.
Việc 1: đo và kiểm soát rủi ro
Mức sụt từ đỉnh (drawdown) là phần trăm giá nằm dưới đỉnh cao nhất đã từng đạt. Đợt sâu nhất của VN-Index trong khung số liệu: từ đỉnh 1.528,57 điểm ngày 06/01/2022 xuống đáy 911,90 điểm ngày 15/11/2022, sụt 40,3% trong 213 phiên. Để về lại đỉnh cũ cần tăng 67,6% từ đáy (sụt 50% thì cần tăng 100%); chỉ số về lại đỉnh ngày 25/07/2025.
VaR (giá trị chịu rủi ro) lịch sử là ngưỡng lỗ một ngày mà trong quá khứ chỉ một tỷ lệ nhỏ số ngày vượt qua: VaR 95% là phân vị 5% của lợi suất ngày, đổi dấu.
| Phép đo (VN-Index, 02/01/2020–15/10/2026) | Giá trị | Cách hiểu |
|---|---|---|
| VaR 95% một ngày | 2,16% (khoảng 2,2%) | 85 trong 1.692 phiên giảm từ mức này trở lên |
| VaR 99% một ngày | 4,45% | 17 phiên giảm từ mức này trở lên |
| Phiên tệ nhất | −6,68% (03/04/2025) | Gấp 3,1 lần VaR 95% |
VaR không phải mức lỗ tối đa; các phép đo này thường được dùng để đặt hạn mức rủi ro. Beta, độ nhạy của một cổ phiếu với VN-Index, là phép đo thứ ba: xem bài Cổ phiếu beta cao thực chất là gì? và công cụ Tra cứu beta.
Việc 2: định giá bằng mô phỏng
Khi giá trị của một sản phẩm phụ thuộc vào rất nhiều đường giá có thể xảy ra, cách phổ biến là mô phỏng Monte Carlo: sinh thật nhiều đường giá ngẫu nhiên theo một giả định, rồi tổng hợp bằng trung bình, phân vị hoặc tỷ lệ. Đầu vào là giả định; đầu ra chỉ là hệ quả của giả định đó.
Ví dụ dưới đây gắn nhãn kịch bản mô phỏng, không phải dự báo: 1.000 đường giá, mỗi đường 250 phiên, xuất phát từ 1.704,87 điểm (đóng cửa 14/10/2026). Mỗi phiên, lợi suất logarit rút ngẫu nhiên theo phân phối chuẩn, độc lập giữa các phiên, kỳ vọng μ = 0 (giả định không xu hướng), độ lệch chuẩn σ = 1,19% mỗi phiên (ước lượng từ 995 lợi suất ngày của khung 4 năm 14/10/2022–14/10/2026, nên khác 1,28% của khung 6,8 năm ở phần VaR). Kết quả: 39,3% số đường có đợt sụt trên 20% trong 250 phiên. Hai chi tiết cho thấy cách đọc:
- Đổi một giả định thì kết quả đổi theo: nếu σ lớn gấp 1,5 lần, tỷ lệ đó thành 71,4%.
- Cùng giả định, chạy lại 20 lần với hạt giống ngẫu nhiên khác (1.000 đường mỗi lần), tỷ lệ trung bình 41,7%, độ lệch chuẩn 1,8 điểm phần trăm.
Vì vậy 39,3% không phải xác suất để VN-Index sụt 20% ngoài đời, mà là xác suất trong thế giới giả định của mô hình, nơi không có đổi chế độ thị trường và không có đuôi dày.
Việc 3: xây danh mục và đa dạng hoá
Đa dạng hoá không phải đếm số mã mà nhìn tương quan, tức mức đi cùng chiều của lợi suất: nếu các mã đi gần như cùng nhau, ghép thêm mã giảm biến động rất ít. Phép đo dưới đây dùng 1.682 ngày có đủ giá của 20 cổ phiếu (02/01/2020–15/10/2026), chia hai nhóm chọn trước, không chọn theo kết quả: 10 ngân hàng cổ phần niêm yết lớn, và 10 mã mỗi mã một ngành.
| Nhóm 10 mã | Tương quan TB một cặp | Độ lệch chuẩn ngày, TB từng mã | Độ lệch chuẩn ngày, danh mục | Biến động giảm |
|---|---|---|---|---|
| 10 ngân hàng | 0,57 | 2,11% | 1,65% | 21,9% |
| 10 mã khác ngành | 0,39 | 2,12% | 1,44% | 32,4% |
Biến động từng mã của hai nhóm gần như bằng nhau, nhưng ghép đều 10 ngân hàng chỉ giảm khoảng 22% biến động, còn 10 mã khác ngành giảm khoảng 32%, vì các mã khác ngành đi cùng nhau ít hơn. Danh mục nhiều mã chưa chắc đã đa dạng. Tương quan cũng đổi theo thời kỳ: trong đợt sụt 06/01–15/11/2022, tương quan trung bình một cặp ngân hàng là 0,65 so với 0,55 ở các ngày còn lại (khác ngành: 0,40 so với 0,39). Ví dụ về đọc một nhóm cùng ngành đặt cạnh nhau: So sánh beta 10 công ty chứng khoán lớn nhất.
Việc 4: kiểm tra chiến lược bằng backtest
Backtest là chạy một quy tắc trên dữ liệu quá khứ như thể áp dụng vào đúng ngày đó, rồi xem phân phối kết quả. Ví dụ dưới đây chỉ minh hoạ cách làm; bài không đánh giá quy tắc tốt hay xấu và không khuyến nghị dùng nó.
Quy tắc minh hoạ: giữ VN-Index trong phiên t nếu giá đóng cửa phiên t−1 cao hơn trung bình 50 phiên kết thúc ở t−1; nếu không thì đứng ngoài (lãi bằng 0). Vị thế phiên t chỉ dùng thông tin đến hết phiên t−1, nên không nhìn trước. Phí giả định 0,2% mỗi lượt đổi vị thế, chưa tính trượt giá. Tham số (50 phiên, cửa sổ 60 phiên, phí 0,2%) chọn trước theo quy ước phổ biến, không thử nhiều bộ để chọn bộ đẹp. Trên 1.642 ngày từ 19/03/2020 có 100 lượt đổi vị thế và 1.583 cửa sổ 60 phiên trượt từng phiên một.
| Kết quả mỗi cửa sổ 60 phiên (đã trừ phí) | Giá trị |
|---|---|
| Trung bình | +1,75% |
| Trung vị | −0,18% |
| Tệ nhất / tốt nhất | −12,27% / +28,87% |
| Tỷ lệ cửa sổ âm | 52,31% |
Phân phối kết quả 1.583 cửa sổ 60 phiên của quy tắc minh hoạ; ví dụ cách làm, không phải khuyến nghị.
Cách đọc đúng là nhìn cả phân phối. Trung bình +1,7% nghe dễ chịu, nhưng 52% số cửa sổ âm, trung vị hơi âm và cửa sổ tệ nhất mất 12,3%; trung bình bị kéo lên bởi một nhóm nhỏ cửa sổ lãi lớn. Báo cáo backtest tối thiểu nên có trung bình, tỷ lệ cửa sổ âm, kết quả tệ nhất và một mốc so sánh; ví dụ này cố ý không so với mốc nào nên không kết luận về chất lượng quy tắc.
Việc 5: thực thi lệnh
Đặt một lệnh lớn trong một lần có thể đẩy giá đi bất lợi, nên lệnh lớn thường được chia nhỏ theo thời gian, và chi phí thực thi (chênh giữa giá khớp trung bình và giá lúc quyết định) được đo riêng.
Phần này chỉ là minh hoạ bằng mô hình đồ chơi, không dùng số thị trường. Giả sử mỗi đơn vị khối lượng đẩy giá thêm 6,0 đơn vị giả định, tác động tan dần theo hằng số 3 bước. Đặt cả khối một lần ở bước 8: chi phí trung bình 6,00 đơn vị giả định. Chia 10 lệnh bằng nhau, cách nhau 3 bước kể từ bước 4: 0,89 đơn vị giả định. Các số chỉ cho thấy cơ chế (lệnh nhỏ, rải đều thì tác động chồng lên nhau ít hơn), không cho biết chi phí thực ở thị trường nào.
Giới hạn của mô hình
Mô hình chỉ mô tả quá khứ, và có thể sai khi thị trường đổi chế độ. Ví dụ rõ nhất là VaR 99%. Nếu giả định lợi suất ngày theo phân phối chuẩn với cùng trung bình (0,04%) và độ lệch chuẩn (1,28%), VaR 99% là 2,94% mỗi ngày. Dữ liệu thật của VN-Index cho 4,45%, gấp khoảng 1,5 lần: đuôi dày hơn mô hình chuẩn. Số phiên giảm từ 4% trở lên là 23 phiên thật, so với 1,4 phiên theo chuẩn; từ 5% trở lên là 10 phiên thật so với 0,07.
Cột: số phiên thật; nét đứt: phân phối chuẩn cùng trung bình và độ lệch chuẩn; hai vạch: VaR 99%.
Backtest dễ lệch. Ba nguồn lệch phổ biến là nhìn trước dữ liệu (dùng thông tin chưa biết lúc quyết định), chọn dữ liệu hoặc tham số (thử nhiều bộ rồi giữ bộ đẹp, hoặc chỉ giữ các mã còn niêm yết), và bỏ qua phí cùng trượt giá. Ví dụ về phí: cùng quy tắc, cùng giai đoạn, trung bình mỗi cửa sổ là +2,48% khi chưa trừ phí và +1,75% khi đã trừ (làm tròn: 2,5% so với 1,7%); tỷ lệ cửa sổ âm tăng từ 44,6% lên 52,3%. Số đã trừ phí vẫn chưa tính trượt giá nên vẫn là ước lượng lạc quan.
Cách đọc đúng và cách đọc sai
Mỗi con số là câu trả lời có điều kiện ("với dữ liệu này, giả định này, kỳ này"). Những cách đọc sai thường gặp:
- Coi VaR là mức lỗ tối đa: VaR 99% là 4,45% mỗi ngày, nhưng phiên tệ nhất là −6,68%.
- Coi kết quả mô phỏng là dự báo: 39,3% hay 71,4% chỉ là hệ quả của giả định.
- Coi trung bình backtest là kết quả "thường gặp": ở ví dụ này trung bình dương, hơn một nửa số cửa sổ âm.
- Coi nhiều mã là đa dạng hoá: điều quyết định là tương quan.
- Coi quant là máy đoán giá: năm việc trên đo, kiểm tra và quản lý, không việc nào cho ra một mức giá sẽ xảy ra.
Giới hạn của các phép đo trong bài này
- Một chuỗi, một giai đoạn khoảng 6,8 năm; giai đoạn khác cho số khác (VaR 95% theo từng năm dao động từ 1,23% năm 2024 đến 3,22% năm 2022).
- Mô phỏng đặt μ = 0 và σ không đổi: đó là giả định của người làm mô hình, không phải quan sát.
- Nhóm 20 cổ phiếu chọn trước, chỉ gồm mã đang niêm yết (sai lệch sống sót).
- Backtest chỉ là một quy tắc minh hoạ, cửa sổ chồng lấn, chưa tính trượt giá; thực thi lệnh là mô hình đồ chơi.
- Quá khứ không đảm bảo tương lai; bài không phải khuyến nghị.
Cách tự kiểm lại
Cần chuỗi giá đóng cửa VN-Index theo ngày (bảng tính hoặc Python đều làm được).
- Mức sụt: đỉnh chạy = giá cao nhất từ đầu chuỗi đến dòng đó; mức sụt = giá / đỉnh chạy − 1; lấy giá trị nhỏ nhất (−40,34%). Mức tăng để hoà vốn = 1 / (1 − 0,4034) − 1 = 67,6%.
- VaR lịch sử: lợi suất ngày = giá hôm nay / giá hôm trước − 1; VaR 95% = − phân vị 5% (2,16%); VaR 99% = − phân vị 1% (4,45%).
- VaR theo chuẩn: −(trung bình − 2,3263 × độ lệch chuẩn) = −(0,0419 − 2,3263 × 1,2815) = 2,94% mỗi ngày (với 95%, thay 2,3263 bằng 1,6449).
- Danh mục: lợi suất danh mục mỗi ngày = trung bình lợi suất 10 mã (chia đều, cân bằng lại hằng ngày); lấy độ lệch chuẩn của nó chia cho trung bình độ lệch chuẩn từng mã: 1,645 / 2,107 = 0,781, tức giảm 21,9%.
- Backtest: tín hiệu t = 1 nếu giá t lớn hơn trung bình 50 phiên kết thúc tại t; vị thế t+1 = tín hiệu t; lãi ngày = vị thế × lợi suất − 0,002 × |đổi vị thế|; lãi cửa sổ = tích của (1 + lãi ngày) trên 60 ngày liên tiếp, trừ 1. Bỏ phần trừ 0,002 để có số chưa trừ phí: 100 lượt trong 1.642 ngày là khoảng 3,65 lượt mỗi cửa sổ, nhân 0,2% ra 0,73 điểm phần trăm, đúng bằng 2,48% trừ 1,75%. Lưu ý 1.642 ngày chỉ chứa khoảng 27 cửa sổ 60 phiên không chồng nhau, nên 1.583 cửa sổ không phải quan sát độc lập.
- Mô phỏng: giá mới = giá cũ × EXP(0,0119 × số ngẫu nhiên chuẩn), 250 bước cho 1.000 cột; đếm cột có mức sụt từ đỉnh chạy xấu hơn −20% (mỗi lần tính lại lệch vài điểm phần trăm quanh 40%).
Căn cứ và số liệu
Số liệu đến 15/10/2026. Nguồn: Tâm An Stock (giá đóng cửa VN-Index 1.692 phiên; 20 cổ phiếu, 1.682 ngày đủ giá). Mô phỏng dùng hạt giống 2026. Trung vị, số cửa sổ không chồng nhau và các phép tính kiểm ở mục trên do Tâm An tự tính lại từ cùng chuỗi. Mô hình đồ chơi ở phần thực thi lệnh là số giả định.
Đọc thêm
- Hub: Định lượng trực quan.
- Cổ phiếu beta cao thực chất là gì? và So sánh beta 10 công ty chứng khoán lớn nhất.
- Công cụ Tra cứu beta: beta và R² của 100 mã VN100.
- Video cùng nội dung có trên kênh YouTube @TAMANCHUNGKHOAN, danh sách phát Định Lượng Trực Quan.
Quant dùng toán vào năm việc: đo rủi ro (VN-Index sụt tối đa 40,3% năm 2022; VaR 95% khoảng 2,2% mỗi ngày), định giá bằng mô phỏng, xây danh mục theo tương quan (0,57 với 10 ngân hàng, 0,39 với 10 mã khác ngành), kiểm tra quy tắc bằng backtest và thực thi lệnh. Mỗi phép đo chỉ mô tả quá khứ và phụ thuộc giả định: VaR 99% theo phân phối chuẩn 2,9% so với 4,4% dữ liệu thật; backtest chưa trừ phí 2,5% so với 1,7% đã trừ phí. Quant dùng để biết mình chịu rủi ro bao nhiêu, không phải để đoán thị trường. Số liệu đến 15/10/2026 (nguồn Tâm An Stock) mang tính minh hoạ; không phải khuyến nghị mua, bán hay dự báo, và quá khứ không đảm bảo tương lai.
Nội dung mang tính giáo dục, không phải khuyến nghị mua, bán hay nắm giữ, không định giá và không dự báo. Số liệu là phép đo trên dữ liệu quá khứ, đổi theo mã, kỳ và khung đo; quá khứ không đảm bảo tương lai.
