Bảng tuổi nợ phải thu trong thuyết minh: cách đọc và tính mức dự phòng tham chiếu từng bước

2026· Tác giả Bùi Văn Cường
KHOÁ HỌC ĐỌC BÁO CÁO TÀI CHÍNH
Đọc báo cáo tài chính — chất lượng lợi nhuận: sơ đồ minh hoạ — Tâm An School

Bài này thuộc hub Đọc báo cáo tài chính — loạt kiến thức đọc báo cáo tài chính nâng cao, không gắn mã cổ phiếu. Tín hiệu trong báo cáo chỉ để sàng lọc, không phải kết luận về một doanh nghiệp cụ thể.

Câu trả lời ngắn

Bảng tuổi nợ là bảng trong thuyết minh chia phải thu thành các nhóm theo thời gian quá hạn. Từ bảng này bạn tự tính được một con số tham chiếu: lấy từng nhóm quá hạn từ 6 tháng trở lên, nhân tỷ lệ của thang (30%, 50%, 70%, 100%), cộng lại, rồi đặt cạnh số dự phòng doanh nghiệp đã ghi sổ. Ở công ty Xuân giả định, 210 tỷ đồng nợ quá hạn từ 6 tháng cho mức tham chiếu 98 tỷ, còn dự phòng ghi sổ cho khách hàng là 58 tỷ, chênh 40 tỷ. Chênh lệch này chưa nói doanh nghiệp thiếu hay đủ; nó là câu hỏi để mở thuyết minh. Bài dùng chữ "mức tham chiếu" thay cho "dự phòng tối thiểu", vì văn bản còn cho phương pháp khác khi có bằng chứng tin cậy hơn.

Công ty Xuân giả định: bảng tuổi nợ 1.000 tỷ, bốn nhóm quá hạn từ 6 tháng nhân thang cho mức tham chiếu 98 tỷ

Số liệu giả định, tính lại bằng Python.

Kỳ nào, văn bản nào

Tập 15 đã bàn thang trích lập; ở đây chỉ nhắc đủ để tính.

  • Năm tài chính bắt đầu từ 01/01/2026: Thông tư 99/2025/TT-BTC, tài khoản 229, mục 1.4, nêu thang 30% (quá hạn từ 6 tháng đến dưới 1 năm), 50% (1 đến dưới 2 năm), 70% (2 đến dưới 3 năm), 100% (từ 3 năm).
  • Báo cáo năm 2025 lập theo Thông tư 200: Điều 45 mục 1.4 viết mức trích lập "theo quy định hiện hành", không nêu bậc. Thông tư 48/2019/TT-BTC, Điều 6, có cùng bốn bậc; coi nó là "quy định hiện hành" ấy là cách hiểu của Tâm An.
  • Thuế: Thông tư 48 là văn bản về dự phòng được trừ thuế. Theo Quyết định 1760/QĐ-BTC ngày 01/7/2026, nó còn hiệu lực đến khi có văn bản thay thế, không quá 31/12/2026.

Cả ba văn bản cùng nêu: thời gian quá hạn căn cứ thời gian trả nợ gốc theo hợp đồng ban đầu, không tính việc gia hạn nợ.

Bảng tuổi nợ đo cái gì

Thông tư 99 yêu cầu doanh nghiệp phân loại nợ phải thu thành khoản trả đúng hạn, quá hạn và chưa quá hạn nhưng khó thu (tài khoản 131, mục 1 điểm d). Cách trình bày trong thuyết minh do doanh nghiệp chủ động sắp xếp (Phụ lục IV, mục E), nên tên bảng và cột không giống nhau. Trước khi nhân với thang, kiểm ba điều:

  • Tuổi tính từ đâu. Thang tính theo thời gian quá hạn. Một số bảng chia nhóm theo thời gian kể từ ngày ghi nhận khoản phải thu: nợ có kỳ hạn thanh toán 90 ngày nằm ở nhóm "trên 1 năm kể từ ngày ghi nhận" mới quá hạn chừng 9 tháng. Đây là suy luận của Tâm An; gặp cách chia này thì không nhân thẳng.
  • Số gộp hay số thuần. Tổng các nhóm phải khớp một dòng phải thu ở thuyết minh hoặc bảng cân đối; lệch nghĩa là bảng chỉ lấy một phần.
  • Phạm vi. Dự phòng ghi sổ thường phủ cả phải thu khác, trả trước, cho vay; phải so cùng phạm vi.

Bốn bước tính

  1. Lọc nhóm. Giữ các nhóm quá hạn từ 6 tháng trở lên. Đoạn văn bản đã đọc không nêu tỷ lệ cho nợ quá hạn dưới 6 tháng (trừ thang ngắn hơn của viễn thông và bán lẻ trả góp với cá nhân), nên phép tính để nhóm đó bằng 0; điều này không có nghĩa doanh nghiệp không trích gì.
  2. Nhân thang. Mỗi nhóm nhân tỷ lệ của bậc tương ứng.
  3. Cộng. Ra mức tham chiếu theo thang.
  4. So cùng phạm vi. Đặt cạnh dự phòng ghi sổ của đúng loại phải thu mà bảng nói tới.

Ví dụ minh hoạ: công ty Xuân giả định

Đơn vị tỷ đồng, số liệu giả định tự đặt, tính lại bằng Python. Bảng tuổi nợ phải thu khách hàng cuối năm của công ty Xuân:

Nhóm quá hạn Dư nợ Tỷ lệ thang Mức tham chiếu
Chưa quá hạn 700 không áp thang 0
Dưới 6 tháng 90 không nêu 0
6 tháng đến dưới 1 năm 100 30% 30
1 năm đến dưới 2 năm 60 50% 30
2 năm đến dưới 3 năm 40 70% 28
Từ 3 năm trở lên 10 100% 10
Cộng 1.000 98

Kiểm cộng: dư nợ 700 + 90 + 100 + 60 + 40 + 10 = 1.000; mức tham chiếu 30 + 30 + 28 + 10 = 98. Nợ quá hạn là 300, bằng 30,0% phải thu; nợ quá hạn từ 6 tháng là 210, bằng 21,0%. Mức tham chiếu 98 bằng 9,8% phải thu gộp và 46,7% nợ quá hạn từ 6 tháng. Các tỷ lệ này là cách tính của Tâm An, không phải ngưỡng.

Bây giờ so với sổ. Thuyết minh nêu tổng dự phòng phải thu là 70, tách ra: 58 cho phải thu khách hàng và 12 cho các khoản phải thu khác. Cùng phạm vi, 58 so với 98: chênh 40, tức dự phòng ghi sổ bằng 59,2% mức tham chiếu. Nếu lợi nhuận trước thuế của công ty Xuân là 400, khoản chênh 40 bằng 10,0% (đo độ lớn của câu hỏi, chưa phải mức cần trích thêm).

Công ty Xuân giả định: mức tham chiếu 98, trừ bù trừ công nợ 8 còn 90, dự phòng ghi sổ cho khách hàng 58, chênh còn 32

Số liệu giả định, tính lại bằng Python.

Chênh lệch có thể đến từ đâu

Đây là câu hỏi Tâm An dùng khi mở thuyết minh, không phải danh mục trong văn bản:

  • Bù trừ công nợ. Thông tư 48, Điều 6 khoản 3 điểm g: khách nợ có cả phải thu lẫn phải trả thì trích lập trên số còn phải thu sau khi bù trừ, căn cứ biên bản đối chiếu công nợ. Đoạn Thông tư 99 đã đọc không nêu quy tắc này; nó là điều kiện về thuế. Công ty Xuân: một khách nợ 40, toàn bộ ở nhóm 1 đến 2 năm, và công ty còn phải trả khách đó 16. Số còn phải thu là 24; 24 nhân 50% là 12 thay vì 20, nên mức tham chiếu giảm 8, từ 98 xuống 90, chênh còn 32. Bảng tuổi nợ gộp không cho thấy khoản 16 này.
  • Bằng chứng tin cậy hơn. Thông tư 99 cho áp dụng phương pháp khác khi có bằng chứng tin cậy hơn hoặc phù hợp hơn để xác định giá trị có thể thu hồi. Khi đó con số cuối là ước tính của doanh nghiệp, thang chỉ còn là mốc.
  • Nợ chưa quá hạn có bằng chứng tổn thất. Khi khách nợ phá sản, bỏ trốn và các trường hợp tương tự, doanh nghiệp tự dự kiến tổn thất, tối đa bằng giá trị đang theo dõi; khoản này làm dự phòng ghi sổ cao hơn mức tính từ bảng.
  • Tính theo từng khoản. Thông tư 48 yêu cầu lập dự phòng cho từng khoản nợ kèm chứng cứ; bảng tuổi nợ chỉ là bản tổng hợp.

Khi bảng chỉ có vài nhóm thô: tính khoảng

Công ty Việt giả định chia nợ quá hạn thô hơn, tỷ đồng. Phải thu khách hàng gộp 800: chưa quá hạn 525, quá hạn dưới 6 tháng 75, 6 tháng đến dưới 1 năm 80, trên 1 năm 120. Nhóm "trên 1 năm" gộp ba bậc 50%, 70%, 100%, nên chỉ tính được hai đầu:

Phép tính Cận dưới Cận trên
6 tháng đến dưới 1 năm: 80 nhân 30% 24 24
Trên 1 năm: 120 nhân 50% hoặc 100% 60 120
Mức tham chiếu 84 144

Kiểm cộng: 24 + 60 = 84; 24 + 120 = 144. Nếu dự phòng ghi sổ của công ty Việt là 100 thì nó nằm trong khoảng 84 đến 144: bảng thô không đủ để nói thiếu hay đủ. Cần tìm thuyết minh chi tiết hơn về nợ quá hạn trên 1 năm, không chọn một điểm trong khoảng.

Công ty Việt giả định: nhóm trên 1 năm gộp ba bậc nên mức tham chiếu là khoảng từ 84 đến 144, dự phòng ghi sổ 100 nằm trong khoảng

Số liệu giả định, tính lại bằng Python.

Phép kiểm hai năm

Với bảng hai năm liền nhau, thử cách kiểm của Tâm An. Khoản nợ quá hạn 1 đến 2 năm cuối năm N, nếu không gia hạn, cuối năm trước mới quá hạn dưới 1 năm (xấp xỉ). Công ty Xuân năm trước có nhóm dưới 6 tháng 80 và nhóm 6 tháng đến dưới 1 năm 50, tổng 130; năm N nhóm 1 đến 2 năm là 60, nhỏ hơn 130, nên 70 đã rời bảng. Rời vì thu tiền, bù trừ, xoá hay bán nợ thì bảng không cho biết; tiền thu xem bài doanh thu tăng nhưng tiền thu có tăng theo không, xoá nợ dùng dự phòng xem bài thang trích lập dự phòng nợ phải thu. Nhóm năm N lớn hơn 130 thì cần giải thích khoản đến từ đâu.

Cách đọc trên báo cáo

  1. Tìm bảng. Mở thuyết minh phải thu khách hàng, phần nợ quá hạn hoặc tuổi nợ; ghi lại bảng chia theo quá hạn hay theo ngày ghi nhận.
  2. Kiểm cộng. Tổng các nhóm so với dòng phải thu. Dự phòng phải thu khó đòi là dòng ghi âm, mã 136 (ngắn hạn) và 216 (dài hạn) theo mẫu Thông tư 99; báo cáo năm 2025 theo Thông tư 200 dùng mã khác, nên ghép hai kỳ theo tên dòng.
  3. Tính mức tham chiếu bốn bước ở trên; nhóm thô thì ghi khoảng.
  4. Đặt ba tỷ lệ cạnh nhau qua nhiều kỳ: nợ quá hạn từ 6 tháng trên phải thu gộp (công ty Xuân 21,0%), dự phòng khách hàng trên phải thu gộp (5,8%), dự phòng ghi sổ trên mức tham chiếu (59,2%). Nhìn hướng đi.
  5. Biết khoản trích nằm ở đâu. Theo Thông tư 99 (tài khoản 229, mục 3.3), khoản trích thêm vào chi phí quản lý doanh nghiệp, không vào giá vốn, nên lãi gộp không phản ánh nó; bài lãi gộp tăng nhờ bán nhiều hơn hay nhờ biên cao hơn dừng ở tầng gộp.
  6. Đọc cùng các khoản liên quan. Bù trừ cần số phải trả cùng đối tượng, xem bài phải trả người bán tăng; dự phòng cho phải thu khác xem bài khoản phải thu không đến từ bán hàng; bức tranh chung ở bài trụ cột chất lượng lợi nhuận.

Áp dụng cho từng mã. Khi có báo cáo tài chính thật, hệ thống của Tâm An dùng cách đọc này ở trục phân tích theo mã để so mức tham chiếu với dự phòng ghi sổ và chỉ ra dòng thuyết minh nên mở trước; chỉ là công cụ sàng lọc. Chuỗi bài ở Đọc báo cáo tài chính.

Điểm cần cẩn trọng

  • Mức tham chiếu không phải số doanh nghiệp "phải" trích; số cuối là ước tính.
  • Bài nói về doanh nghiệp phi tài chính; ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán có cách trích lập riêng.
  • Thông tư 48 gắn với chi phí được trừ thuế, Thông tư 99 là chế độ kế toán; hai số có thể lệch. Tình trạng Thông tư 48 sau 31/12/2026 chưa biết.
  • Phép tính chỉ đúng với bảng chia theo quá hạn từ hạn gốc; khi doanh nghiệp không công bố đủ bảng, không nên tự suy ra.
  • Chưa đối chiếu: tên cột mẫu bảng nợ quá hạn trong thuyết minh, cách xử lý nợ quá hạn dưới 6 tháng.

Đừng nói quá

  • Không viết "doanh nghiệp phải trích đúng mức tham chiếu": còn bằng chứng tin cậy hơn, bù trừ và thang riêng cho hai ngành.
  • Không viết "dự phòng ghi sổ thấp hơn mức tham chiếu là thiếu dự phòng": chênh lệch chưa chứng minh điều đó.
  • Không viết "nhóm dưới 6 tháng không cần trích": đoạn đã đọc không nêu tỷ lệ, nhưng doanh nghiệp vẫn có thể trích theo bằng chứng.
  • Không dùng số giả định để suy ra một doanh nghiệp thật; bài không phải khuyến nghị đầu tư.

Tín hiệu không phải kết luận

Dự phòng ghi sổ thấp xa mức tham chiếu, nhóm quá hạn trên 1 năm lớn dần mà dự phòng đứng yên, hay bảng tuổi nợ bỗng đổi cách chia nhóm đều là tín hiệu để mở thuyết minh, chưa phải bằng chứng về điều gì. Nguyên nhân hợp lý rất nhiều: tài sản bảo đảm, bù trừ công nợ, thoả thuận thanh toán đã ký, hay bảng thô khiến mức tham chiếu thành khoảng rộng. Chỉ kiểm toán độc lập, cơ quan quản lý và người có đủ hồ sơ khoản nợ mới đủ căn cứ kết luận về mức dự phòng của một doanh nghiệp.

Căn cứ

Căn cứ kiểm ngày 14/10/2026. Phần còn hạn chế ghi rõ.

  • Thông tư 99/2025/TT-BTC (27/10/2025; hiệu lực 01/01/2026): Phụ lục II, tài khoản 229 mục 1.4, 3.3; tài khoản 131 mục 1; Phụ lục IV, mẫu B01-DN và mục E. Đọc nguyên văn từ Công báo.
  • Thông tư 200/2014/TT-BTC (hợp nhất 04/VBHN-BTC), Điều 45 mục 1.4: nguyên văn từ Công báo.
  • Thông tư 48/2019/TT-BTC (sửa bởi Thông tư 24/2022/TT-BTC), Điều 3, Điều 6 khoản 1 đến 3: bản hợp nhất 16/VBHN-BTC trên Công báo. Quyết định 1760/QĐ-BTC ngày 01/7/2026: toàn văn, Công báo số 404.
  • Phép tính, tỷ lệ so sánh và danh sách câu hỏi là cách làm của Tâm An; ví dụ tự đặt.

Đọc thêm

Cả chuỗi: chuyên mục Đọc báo cáo tài chính. Bạn có thể tải file PDF đầy đủ của series, miễn phí, tại trang tamanchungkhoan.vn/bctc.

Bảng tuổi nợ cho phép tự tính mức dự phòng tham chiếu: lấy các nhóm quá hạn từ 6 tháng, nhân thang 30%, 50%, 70%, 100%, cộng lại rồi so với dự phòng ghi sổ cùng phạm vi. Công ty Xuân giả định có 210 tỷ nợ quá hạn từ 6 tháng cho mức tham chiếu 98 tỷ, dự phòng ghi sổ cho khách hàng 58 tỷ; chênh 40 tỷ, giảm còn 32 tỷ nếu có 16 tỷ phải trả cùng một khách để bù trừ. Công ty Việt giả định có nhóm thô trên 1 năm nên mức tham chiếu chỉ là khoảng từ 84 đến 144 tỷ. Thang tính theo hạn gốc, văn bản còn cho phép phương pháp khác nếu có bằng chứng tin cậy hơn. Chênh lệch là tín hiệu để mở thuyết minh, chưa phải kết luận về doanh nghiệp, và không phải khuyến nghị đầu tư.

Nội dung mang tính giáo dục, không phải tư vấn đầu tư. Tín hiệu và mô hình chỉ để sàng lọc, không phải kết luận. Căn cứ pháp lý có thể thay đổi; luôn đối chiếu văn bản hiện hành.

Mã QR tham gia nhóm Zalo Chứng khoán Tâm An

Cộng đồng Zalo

Tham gia nhóm Chứng khoán Tâm An

Cùng thảo luận tín hiệu, cập nhật chiến lược theo tháng và học Price Action mỗi ngày.

Góc nhìn Price Action · Trong 5 phút

Add Zalo Admin, nhắn ngay mã cổ phiếu bạn quan tâm — nhận góc nhìn Price Action trong 5 phút

Diễn biến giá thay đổi theo từng phiên, không có sẵn trong bài viết tĩnh. Add Zalo của Admin và nhắn ngay mã cổ phiếu bạn quan tâm, Admin sẽ gửi lại góc nhìn Hành động giá (Price Action) cho mã đó trong vòng 5 phút.

Bùi Văn Cường
Nhà phân tích kỹ thuật — xem thêm

Bài phân tích liên quan

Bài viết mới nhất

Khoá Đào Tạo và Dịch VụVào room Zalo cộng đồng