Bài này thuộc hub Đọc báo cáo tài chính — loạt kiến thức đọc báo cáo tài chính nâng cao, không gắn mã cổ phiếu. Tín hiệu trong báo cáo chỉ để sàng lọc, không phải kết luận về một doanh nghiệp cụ thể.
Câu trả lời ngắn
Doanh nghiệp phải lập dự phòng giảm giá hàng tồn kho khi, tại thời điểm kết thúc kỳ kế toán, giá trị thuần có thể thực hiện được của hàng thấp hơn giá gốc ghi sổ. Giá trị thuần là giá bán ước tính trừ chi phí ước tính để hoàn thành và để bán. Dự phòng tính theo từng mặt hàng: số lượng nhân phần chênh giữa giá gốc và giá trị thuần; mặt hàng có giá trị thuần cao hơn giá gốc thì không lập và không bù cho mặt hàng khác. Trích thêm ghi tăng giá vốn hàng bán, hoàn nhập ghi giảm giá vốn hàng bán. Trong ví dụ giả định, công ty Linh có giá gốc 156 tỷ đồng, chỉ hai nhóm cần dự phòng, tổng 5,5 tỷ đồng; trích bổ sung 3,3 tỷ đồng kéo biên gộp từ 21,4% xuống 20,6%. Giá trị thuần do doanh nghiệp tự ước tính (Thông tư 48 Điều 4 khoản 2), nên kết quả chỉ là tín hiệu để mở thuyết minh, chưa phải kết luận về doanh nghiệp nào.
Sơ đồ minh hoạ, số liệu giả định.
Ba văn bản, ba việc khác nhau
Ba văn bản cùng nhắc đến chủ đề này, mỗi văn bản trả lời một việc:
- Chuẩn mực kế toán số 02 (Quyết định 149/2001/QĐ-BTC): nguyên tắc. Đoạn 04: tính theo giá gốc, nếu giá trị thuần thấp hơn thì tính theo giá trị thuần. Đoạn 18: giá trị không thu hồi đủ khi hàng hư hỏng, lỗi thời, giá bán giảm hoặc chi phí hoàn thiện, chi phí bán tăng. Đoạn 19: lập dự phòng bằng phần giá gốc lớn hơn giá trị thuần, theo từng mặt hàng. Đoạn 23 và 24: dự phòng thừa được hoàn nhập, ghi giảm chi phí sản xuất, kinh doanh.
- Thông tư 99/2025/TT-BTC (từ năm tài chính bắt đầu 01/01/2026): cách ghi sổ. Tài khoản 229: lập khi có bằng chứng giá trị thuần thấp hơn giá gốc, tính theo từng loại vật tư, hàng hoá, sản phẩm. Báo cáo năm 2025 lập theo Thông tư 200 có cách ghi tương tự.
- Thông tư 48/2019/TT-BTC: thuế, không phải báo cáo tài chính. Điều 1 khoản 1: làm cơ sở xác định chi phí được trừ khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp; trích lập để lập báo cáo tài chính theo pháp luật về kế toán. Điều 4 khoản 2 có công thức mức trích. Quyết định 1760/QĐ-BTC ngày 01/7/2026 cho Thông tư 48 tiếp tục hiệu lực, không quá 31/12/2026.
Ghi sổ cuối kỳ, theo hướng dẫn của Thông tư 99 và Thông tư 200:
| Tình huống cuối kỳ | Ghi sổ | Giá vốn và lãi gộp |
|---|---|---|
| Dự phòng cần lập lớn hơn số đang ghi | Nợ giá vốn hàng bán, Có dự phòng (TK 2294) | Giá vốn tăng, lãi gộp giảm |
| Dự phòng cần lập nhỏ hơn số đang ghi | Nợ dự phòng, Có giá vốn hàng bán | Giá vốn giảm, lãi gộp tăng |
| Hàng bị hủy bỏ do hết hạn, hư hỏng | Nợ dự phòng (phần được bù đắp), Nợ giá vốn nếu tổn thất lớn hơn | Không chạm lãi nếu đã trích đủ |
Ví dụ minh hoạ: công ty Linh giả định
Đơn vị tỷ đồng, giá tính bằng triệu đồng mỗi đơn vị, số liệu giả định, tính lại bằng Python. Cuối năm N công ty Linh có bốn nhóm hàng. Bảng dưới là phép tính doanh nghiệp làm nội bộ; bên ngoài thường chỉ thấy kết quả trong thuyết minh. Bạn tự làm lại để hiểu cơ chế, rồi đối chiếu với bảng biến động công bố:
| Nhóm hàng | Số lượng | Giá gốc | Giá bán ước tính | Chi phí hoàn thành và bán | Giá trị thuần | Dự phòng |
|---|---|---|---|---|---|---|
| P, thành phẩm | 4.000 | 12,0 | 15,0 | 1,5 | 13,5 | 0 |
| Q, thành phẩm | 3.000 | 20,0 | 21,0 | 2,5 | 18,5 | 4,5 |
| R, dở dang | 2.000 | 9,0 | 16,0 | 6,0 + 1,5 | 8,5 | 1,0 |
| S, nguyên liệu | 1.000 tấn | 30,0 | 0 | |||
| Cộng | 5,5 |
Kiểm tính. Giá gốc: 48 cộng 60 cộng 18 cộng 30 bằng 156. Nhóm Q: giá trị thuần 21,0 trừ 2,5 là 18,5, thấp hơn giá gốc 1,5 triệu đồng, nhân 3.000 là 4,5 tỷ đồng. Nhóm R còn dở dang nên trừ cả chi phí hoàn thành 6,0 và chi phí bán 1,5: 16,0 trừ 7,5 là 8,5, thấp hơn giá gốc 0,5, nhân 2.000 là 1,0 tỷ đồng. Nhóm P có giá trị thuần cao hơn giá gốc tổng 6 tỷ đồng, nhưng khoản này không bù cho Q và R: hàng vẫn ghi theo giá gốc.
Nguyên liệu: giá thị trường giảm chưa chắc phải lập. Giả sử giá hiện hành của nguyên liệu S giảm còn 27,0 triệu đồng một tấn, thấp hơn giá gốc 3 tỷ đồng. Theo đoạn 22, nguyên liệu dự trữ để sản xuất không bị đánh giá thấp hơn giá gốc nếu sản phẩm làm từ chúng bán bằng hoặc cao hơn giá thành. Giả sử sản phẩm của công ty Linh vẫn bán cao hơn giá thành, nhóm S không cần dự phòng. Nếu so thẳng với giá thị trường của nguyên liệu, dự phòng thành 8,5, thừa 3,0.
Bảng biến động dự phòng trong thuyết minh (đoạn 27 yêu cầu nêu giá trị dự phòng, giá trị hoàn nhập và các trường hợp dẫn đến trích thêm hoặc hoàn nhập):
| Biến động dự phòng giảm giá hàng tồn kho | Năm N |
|---|---|
| Số dư đầu năm | 3,0 |
| Sử dụng để bù đắp hàng hủy bỏ | (0,8) |
| Trích lập bổ sung, ghi tăng giá vốn | 3,3 |
| Hoàn nhập, ghi giảm giá vốn | 0 |
| Số dư cuối năm | 5,5 |
Kiểm cộng: 3,0 trừ 0,8 cộng 3,3 bằng 5,5, khớp số cần lập ở bảng trên. Giá gốc cuối năm trước là 150 nên tỷ lệ dự phòng là 2,0%; cuối năm N là 156, tỷ lệ 3,5%. Giá gốc tăng 4,0% trong khi dự phòng tăng 83,3%.
Tác động lên biên gộp: doanh thu 420, giá vốn trước trích bổ sung 330, lãi gộp 90, biên 21,4%. Ghi 3,3 vào giá vốn thì giá vốn 333,3, lãi gộp 86,7, biên 20,6%, kém khoảng 0,8 điểm phần trăm dù không bán kém đi. Chiều ngược lại cũng đúng: năm N+1 giả sử giá bán Q hồi phục, R đã bán, dự phòng cần chỉ còn 2,0 nên hoàn nhập 3,5, giá vốn 326,5, biên 22,3%, cao hơn khoảng 0,8 điểm so với trước hoàn nhập mà không bán thêm gì.
Số liệu giả định, tính lại bằng Python.
Dự phòng là một ước tính. Công ty Quý giả định có đúng bốn nhóm hàng ấy, chỉ khác giá bán ước tính của Q là 22,0 thay vì 21,0. Giá trị thuần của Q là 19,5, dự phòng Q là 3.000 nhân 0,5, bằng 1,5 thay vì 4,5, tổng dự phòng 2,5 thay vì 5,5. Giá bán ước tính chênh 1 triệu đồng, khoảng 4,8%, đổi dự phòng 3,0 tỷ đồng. Ở 20,0 thì Q cần 7,5 và tổng 8,5; ở 23,0 thì Q không cần dự phòng.
Số liệu giả định, tính lại bằng Python.
Điều kiện và những chỗ hay nhầm
- Phải có bằng chứng tin cậy. Đoạn 20: ước tính dựa trên bằng chứng tại thời điểm ước tính, kể cả biến động giá sau ngày kết thúc năm nếu xác nhận điều kiện đã có lúc ấy. Đoạn 21: hàng đã có hợp đồng bán không thể hủy bỏ thì dùng giá trong hợp đồng; phần dư dùng giá bán ước tính.
- Từng mặt hàng, không bù trừ. Đoạn 19, Thông tư 99 mục 1.5 và Thông tư 48 Điều 4 khoản 3 đều tính theo từng loại hàng.
- Thời điểm lập. Đoạn 19 và 23 viết "cuối kỳ kế toán năm", Thông tư 99 viết "tại thời điểm kết thúc kỳ kế toán". Bài không nói gì về cách lập ở báo cáo quý; đọc thuyết minh từng kỳ.
- Kế toán và thuế là hai việc. Chi phí được trừ thuế xét theo Thông tư 48 (Điều 4 khoản 1: có chứng từ hợp pháp hoặc bằng chứng hợp lý về giá vốn, hàng thuộc sở hữu của doanh nghiệp). Bài không bàn nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp nào.
Cách đọc trên báo cáo
- Chốt phạm vi và kỳ: hợp nhất hay riêng lẻ; năm hay quý. Báo cáo năm 2025 theo Thông tư 200, từ năm tài chính bắt đầu 01/01/2026 theo Thông tư 99.
- Tìm dòng dự phòng trong hàng tồn kho. Dòng "dự phòng giảm giá hàng tồn kho" ghi âm, mã 142 theo Thông tư 99, mã 149 theo Thông tư 200. Ghép dòng theo tên, không theo mã số giữa hai kỳ.
- Mở thuyết minh hàng tồn kho. Lập bảng giá gốc theo nhóm và dự phòng, tính tỷ lệ dự phòng trên giá gốc cho hai kỳ như 2,0% và 3,5% ở công ty Linh. Không có ngưỡng chuẩn: chỉ xem tỷ lệ có nhảy so với giá gốc không.
- Tự cộng bảng biến động: đầu kỳ, trừ sử dụng, cộng trích bổ sung, trừ hoàn nhập, bằng cuối kỳ. Không khớp thì đọc chú thích.
- Đọc lý do trích hoặc hoàn nhập. Giá bán giảm, hàng lỗi thời hay hết hạn là những câu chuyện khác nhau.
- Đặt cạnh giá vốn và biên gộp. Trích bổ sung làm biên thấp đi, hoàn nhập làm biên cao lên. Cách tách bán nhiều hơn hay biên cao hơn xem bài lãi gộp tăng nhờ bán nhiều hơn hay nhờ biên cao hơn.
- So với kho và dòng tiền. Kho tăng mà dự phòng không nhúc nhích, hoặc kho đứng yên mà dự phòng nhảy, là chỗ hỏi thêm. Hàng bán chậm còn hiện ở tiền thu từ khách hàng và phải trả người bán. Nhóm hàng gồm gì xem bài hàng tồn kho gồm những gì và ghi nhận theo giá nào; tiền ứng trước cho người bán là khoản phải thu, không phải hàng tồn kho, xem khoản phải thu không đến từ bán hàng.
Áp dụng cho từng mã. Khi có báo cáo tài chính thật, hệ thống của Tâm An dùng kiến thức này ở trục phân tích theo mã để đặt dự phòng, tồn kho và biên gộp cạnh nhau và gợi ý mở thuyết minh hàng tồn kho; chỉ là công cụ sàng lọc.
Điểm cần cẩn trọng
- Công ty Linh, công ty Quý và mọi số liệu là giả định, đã đơn giản hoá: bốn nhóm hàng, giá bán và chi phí ước tính cho sẵn, không có hao hụt. Doanh nghiệp thật có hàng nghìn mã hàng.
- Bài chỉ nói về doanh nghiệp sản xuất, thương mại phi tài chính. Xây dựng và bất động sản có tồn kho chủ yếu là chi phí dự án; ngân hàng, bảo hiểm, công ty chứng khoán có cấu trúc báo cáo riêng.
Đừng nói quá
- Không viết "trích dự phòng nghĩa là doanh nghiệp bán kém": nguyên nhân có thể là giá nguyên liệu, giá bán toàn ngành hay dọn kho sản phẩm cũ.
- Không viết "hoàn nhập là lãi thật": hoàn nhập chỉ trả lại phần đã trích trước, không đến từ bán thêm hàng.
- Không coi 3,5%, 4,8% hay 0,8 điểm phần trăm là ngưỡng: mọi con số là số minh hoạ. Bài không phải khuyến nghị đầu tư.
Tín hiệu không phải kết luận
Dự phòng tăng nhanh hơn giá gốc, biên gộp biến động theo dòng dự phòng, kho phình mà dự phòng không đổi là tín hiệu để mở thuyết minh hàng tồn kho và đọc lý do trích lập, chưa phải bằng chứng về điều gì của doanh nghiệp. Giá nguyên liệu, mùa vụ, đổi dòng sản phẩm hay một đợt dọn kho đều có thể cho cùng bức tranh.
Căn cứ
Căn cứ kiểm ngày 14/10/2026; Thông tư 99/2025/TT-BTC, Thông tư 200/2014/TT-BTC và Thông tư 48/2019/TT-BTC được đọc nguyên văn từ bản Công báo, truy cập ngày 26/10/2026; chuẩn mực số 02 đọc qua bản sao nguyên văn.
- Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 02 Hàng tồn kho (Quyết định 149/2001/QĐ-BTC): đoạn 03, 04, 18 đến 24, 27, 29 (mức B, bản sao nguyên văn, chưa đối chiếu bản Công báo gốc).
- Thông tư 99/2025/TT-BTC (hiệu lực 01/01/2026), Công báo 16/11/2025 (mức A): nguyên tắc kế toán hàng tồn kho; Tài khoản 229 mục 1.5 và 3.4; hướng dẫn lập chỉ tiêu dự phòng giảm giá hàng tồn kho.
- Thông tư 200/2014/TT-BTC (bản hợp nhất, Công báo; mức A): Tài khoản 229 mục 1.5 và 3.4; chỉ tiêu tương ứng.
- Thông tư 48/2019/TT-BTC (bản hợp nhất 16/VBHN-BTC; mức A): Điều 1, 3, 4; Quyết định 1760/QĐ-BTC ngày 01/7/2026 (Công báo số 404).
- CFA Institute, Analysis of Inventories và Financial Reporting Quality (2026): chỉ khung khái niệm.
- Cách đọc, bảng biến động và số liệu ví dụ là của Tâm An, tự đặt, tính lại bằng Python; không phải chuẩn hay quy định.
Đọc thêm
- Chất lượng lợi nhuận là gì? (trụ cột)
- Hàng tồn kho gồm những gì và được ghi nhận theo giá nào
- Lãi gộp tăng nhờ bán nhiều hơn hay nhờ biên cao hơn
- Doanh thu tăng nhưng tiền thu từ khách hàng có tăng theo không
- Phải trả người bán tăng: nguồn vốn miễn phí hay áp lực thanh toán
- Khoản phải thu không đến từ bán hàng nói lên điều gì
Cả chuỗi: chuyên mục Đọc báo cáo tài chính. Bạn có thể tải file PDF đầy đủ của series, miễn phí, tại trang tamanchungkhoan.vn/bctc.
Doanh nghiệp lập dự phòng giảm giá hàng tồn kho khi cuối kỳ giá trị thuần có thể thực hiện được, tức giá bán ước tính trừ chi phí hoàn thành và bán, thấp hơn giá gốc; mức lập là số lượng nhân phần chênh, tính từng mặt hàng, trích thêm ghi tăng giá vốn và hoàn nhập ghi giảm giá vốn. Ví dụ giả định: công ty Linh giá gốc 156, dự phòng cần 5,5 chỉ ở hai nhóm, nguyên liệu giảm giá thị trường vẫn không lập theo đoạn 22; trích bổ sung 3,3 làm biên gộp từ 21,4% xuống 20,6%, hoàn nhập 3,5 năm sau đưa biên lên 22,3%. Công ty Quý ước tính giá bán nhóm Q cao hơn 1 triệu đồng thì dự phòng chỉ 2,5. Thông tư 48 là văn bản về chi phí được trừ thuế, không phải báo cáo tài chính. Hãy mở thuyết minh, tự cộng bảng biến động, tính tỷ lệ dự phòng trên giá gốc và đọc lý do trích lập. Đây chỉ là tín hiệu để xem thêm, chưa phải kết luận và không phải khuyến nghị đầu tư.
Nội dung mang tính giáo dục, không phải tư vấn đầu tư. Tín hiệu và mô hình chỉ để sàng lọc, không phải kết luận. Căn cứ pháp lý có thể thay đổi; luôn đối chiếu văn bản hiện hành.



