Bài này thuộc hub Đọc báo cáo tài chính — loạt kiến thức đọc báo cáo tài chính nâng cao, không gắn mã cổ phiếu. Tín hiệu trong báo cáo chỉ để sàng lọc, không phải kết luận về một doanh nghiệp cụ thể.
Câu trả lời ngắn
Hai phương pháp cho cùng một con số: lưu chuyển tiền thuần từ hoạt động kinh doanh (CFO); chúng chỉ khác nhau ở cách đi tới con số đó. Theo văn bản chuẩn mực kế toán số 24 (VAS 24, đoạn 16), doanh nghiệp báo cáo luồng tiền kinh doanh theo một trong hai cách. Phương pháp trực tiếp liệt kê tiền thu, tiền chi theo nội dung. Phương pháp gián tiếp lấy lợi nhuận trước thuế làm điểm xuất phát rồi điều chỉnh. Phần đầu tư và tài chính giống nhau ở cả hai mẫu. Vì sao nên đọc phần gián tiếp? Vì đó là nơi lãi và tiền nằm cạnh nhau: mỗi dòng điều chỉnh là một câu hỏi dẫn tới thuyết minh. Nhưng không cách nào đúng hơn, vì phần trực tiếp trả lời những câu mà phần gián tiếp không trả lời. Vì sao cách gián tiếp bắt đầu từ lợi nhuận trước thuế là chuyện của tập kế tiếp. Kết quả chỉ là tín hiệu, chưa phải kết luận.
Sơ đồ minh hoạ khái niệm.
Hai cách lập khác nhau ở đâu
| Trực tiếp | Gián tiếp | |
|---|---|---|
| Điểm xuất phát | Tiền thu, tiền chi | Lợi nhuận trước thuế |
| Phần kinh doanh (mẫu Thông tư 99) | Bảy dòng, rồi dòng tổng | Mười bảy dòng, rồi dòng tổng |
| Trả lời tốt | Thu của khách, chi cho nhà cung cấp và người lao động bao nhiêu | Vì sao lãi và tiền lệch nhau, lệch ở khoản nào |
| Khó trả lời | Lãi và tiền lệch nhau ở đâu | Tiền thu, tiền chi gộp bao nhiêu |
Mẫu B03-DN của Thông tư 99 (hiệu lực 01/01/2026) có sẵn cả hai khối, tiêu đề ghi rõ phương pháp. Phần kinh doanh trực tiếp gồm bảy dòng mã 01 đến 07, phần gián tiếp gồm mười bảy dòng mã 01 đến 17; cả hai kết thúc ở dòng tổng mã 20. Hoạt động đầu tư (mã 21 đến 27) và hoạt động tài chính (mã 31 đến 36) có cùng các dòng ở cả hai khối; đoạn 16 của VAS 24 cũng chỉ bàn về luồng tiền kinh doanh.
Đoạn 16(a) còn nói cách trực tiếp xác định theo một trong hai cách: tổng hợp thẳng tiền thu, tiền chi từ ghi chép kế toán, hoặc lấy doanh thu, giá vốn rồi điều chỉnh cho thay đổi hàng tồn kho, phải thu, phải trả và các khoản không bằng tiền. Cách thứ hai cho thấy hai phương pháp là hai góc nhìn của cùng một bộ số.
Ghép đôi từng dòng
| Mẫu trực tiếp (mã) | Nằm ở đâu trong mẫu gián tiếp |
|---|---|
| Tiền thu từ bán hàng, cung cấp dịch vụ và doanh thu khác (01) | Không có dòng riêng: đã gói trong lợi nhuận trước thuế và các dòng điều chỉnh |
| Tiền chi trả cho người cung cấp (02) và cho người lao động (03) | Không có dòng riêng: cũng đã gói như trên |
| Chi phí đi vay đã trả (04) | Cùng tên ở mã 14, kèm dòng cộng lại chi phí đi vay (06) |
| Thuế thu nhập doanh nghiệp đã nộp (05) | Cùng tên ở mã 15 |
| Tiền thu khác (06), tiền chi khác (07) | Cùng tên ở mã 16 và 17 |
| Lưu chuyển tiền thuần từ hoạt động kinh doanh (20) | Cùng dòng tổng mã 20 |
Một nhầm lẫn nhỏ: "tiền thu khác" và "tiền chi khác" là dòng tiền; chúng không phải "thu nhập khác" và "chi phí khác" của báo cáo kết quả kinh doanh, vốn là chuyện của bài thu nhập khác và chi phí khác.
Ví dụ minh hoạ: công ty X giả định
Đơn vị tỷ đồng, số liệu giả định tự đặt, tính lại bằng Python, kiểm cộng đúng. Năm N, doanh thu thuần 1.500; giá vốn 1.050 (gồm khấu hao 60); chi phí bán hàng và quản lý 240 (gồm khấu hao 20, lương 120, chi phí khác bằng tiền 100); chi phí đi vay 40, trả đủ trong năm. Lợi nhuận trước thuế 170, thuế 34 nộp đủ, lãi sau thuế 136. Trên bảng cân đối: phải thu khách hàng tăng 150, hàng tồn kho tăng 60, phải trả người bán tăng 50. Bỏ qua thuế giá trị gia tăng, khách trả trước và ngoại tệ cho gọn. Dòng không có số được lược bỏ, như mẫu cho phép.
Mẫu trực tiếp:
| Chỉ tiêu | Mã | Số |
|---|---|---|
| Tiền thu từ bán hàng, cung cấp dịch vụ và doanh thu khác | 01 | 1.350 |
| Tiền chi trả cho người cung cấp hàng hoá và dịch vụ | 02 | (1.100) |
| Tiền chi trả cho người lao động | 03 | (120) |
| Chi phí đi vay đã trả | 04 | (40) |
| Thuế thu nhập doanh nghiệp đã nộp | 05 | (34) |
| Lưu chuyển tiền thuần từ hoạt động kinh doanh | 20 | 56 |
Mẫu gián tiếp:
| Chỉ tiêu | Mã | Số |
|---|---|---|
| Lợi nhuận trước thuế | 01 | 170 |
| Khấu hao | 02 | 80 |
| Chi phí đi vay | 06 | 40 |
| Lợi nhuận trước thay đổi vốn lưu động | 08 | 290 |
| Tăng, giảm các khoản phải thu | 09 | (150) |
| Tăng, giảm hàng tồn kho | 10 | (60) |
| Tăng, giảm các khoản phải trả | 11 | 50 |
| Chi phí đi vay đã trả | 14 | (40) |
| Thuế thu nhập doanh nghiệp đã nộp | 15 | (34) |
| Lưu chuyển tiền thuần từ hoạt động kinh doanh | 20 | 56 |
Số liệu giả định, tính lại bằng Python.
Cùng một công ty, cùng 56, nhưng mỗi bảng trả lời một câu khác:
- Thu của khách bằng bao nhiêu phần doanh thu? Bảng trực tiếp: 1.350 trên doanh thu 1.500, tức 90%.
- Lãi trước thuế 170 mà tiền chỉ 56, khoảng cách 114 đi đâu? Bảng gián tiếp: cộng khấu hao 80 vì không phải tiền; trừ 160 vốn lưu động (phải thu 150, tồn kho 60, trừ đi phải trả 50); trừ thuế 34. Chi phí đi vay cộng 40 rồi trừ 40 nên triệt tiêu. Kiểm: 170 + 80 - 160 - 34 = 56.
- Chi bao nhiêu cho nhà cung cấp và người lao động? Chỉ bảng trực tiếp có: 1.100 và 120.
Số liệu giả định, tính lại bằng Python.
Khoảng cách 114 chưa nói điều gì về công ty: phải thu tăng 150 có thể là bán chịu theo kế hoạch hoặc hợp đồng chốt cuối năm; hãy mở thuyết minh phải thu (tập 14) rồi mới hỏi tiếp.
Khi chỉ có một bảng: tự dựng cầu nối
Nếu công ty chỉ công bố bảng trực tiếp, bạn vẫn dựng được cầu nối: lấy lợi nhuận trước thuế, khấu hao, chi phí đi vay từ báo cáo kết quả kinh doanh, rồi thay đổi phải thu, tồn kho, phải trả từ hai bảng cân đối. Kết quả chỉ là xấp xỉ. Giả sử thêm: trong năm công ty mua một tài sản và còn nợ nhà thầu 20, nên phải trả trên bảng cân đối tăng 70 thay vì 50. Dựng thô, bạn được vốn lưu động -150 - 60 + 70 = -140 và CFO bằng 290 - 140 - 40 - 34 = 76, cao hơn báo cáo 56 đúng 20.
Khoản 20 ấy không thuộc luồng kinh doanh: theo VAS 24 (đoạn 30), mua tài sản bằng cách nhận nợ không trình bày trong báo cáo lưu chuyển tiền tệ, và theo Thông tư 99 (mục D, điểm 3), trả nợ nhà thầu xây dựng cơ bản là luồng đầu tư. Tương tự, chênh lệch tỷ giá chưa thực hiện (đoạn 21) hay mua, thanh lý công ty con (đoạn 26, 27) cũng làm số bảng cân đối lệch số báo cáo. Cầu nối tự dựng chỉ giúp tìm hướng hỏi, không thay số công ty công bố.
Vì sao nên đọc phần gián tiếp, và khi nào phần trực tiếp hơn
- Lãi nằm cạnh tiền. Phần gián tiếp xuất phát từ lợi nhuận trước thuế của báo cáo kết quả kinh doanh nên nối thẳng ba báo cáo với nhau (tập 3). Từng dòng điều chỉnh dẫn tới một khoản mục để hỏi: phải thu, tồn kho, phải trả, khấu hao, dự phòng.
- Dự phòng hiện ra rõ. Hoàn nhập dự phòng làm lãi tăng mà không có tiền, như bài hoàn nhập dự phòng làm lợi nhuận tăng như thế nào đã nói. Theo hướng dẫn của Thông tư 99, khi số dư dự phòng cuối kỳ nhỏ hơn đầu kỳ, dòng "các khoản dự phòng" mang dấu trừ, nên phần lãi không có tiền ấy hiện ra.
- Phần trực tiếp đo quy mô tiền. Tiền thu, tiền chi nằm sẵn trên báo cáo, không cần dựng; tỷ lệ tiền thu trên doanh thu đọc được ngay (tập 59 bàn cách ước tính khi chỉ có bảng gián tiếp).
- Cả hai cần dòng đầu tư và thuyết minh đi kèm (tập 21).
Tóm lại: câu hỏi "vì sao lãi và tiền lệch" thì ưu tiên phần gián tiếp hoặc tự dựng nó; câu hỏi "thu chi bằng tiền bao nhiêu" thì ưu tiên phần trực tiếp. Khoảng cách lãi và tiền nên đặt cạnh biên lợi nhuận (bài biên lợi nhuận thay đổi bất thường); từng dòng điều chỉnh của cách gián tiếp đã ghép đầy đủ ở bài cầu nối từ lợi nhuận sau thuế đến dòng tiền kinh doanh.
Cách đọc trên báo cáo
- Xem tiêu đề: ghi "theo phương pháp trực tiếp" hay "gián tiếp"; báo cáo quý dạng đầy đủ cũng có hai khối.
- Nếu gián tiếp: đọc từ dòng lợi nhuận trước thay đổi vốn lưu động xuống, ghi dấu từng dòng điều chỉnh.
- Nếu trực tiếp: tính tiền thu trên doanh thu và tiền chi trên giá vốn cộng chi phí.
- Tính khoảng cách lợi nhuận trước thuế trừ CFO, rồi tách theo từng dòng.
- Chỉ có một bảng: dựng bảng kia, ghi lại phần chênh để hỏi, cạnh dòng đầu tư và thuyết minh; xem thêm mười câu hỏi phân biệt lãi thật và lãi trên giấy.
Áp dụng cho từng mã. Khi có báo cáo tài chính thật, hệ thống của Tâm An dùng kiến thức này ở trục phân tích theo mã để đặt khoảng cách giữa lợi nhuận trước thuế và dòng tiền kinh doanh cạnh các dòng điều chỉnh; chỉ là công cụ sàng lọc.
Lưu ý chuyển kỳ: báo cáo năm 2025 lập theo Thông tư 200; từ năm tài chính bắt đầu 01/01/2026 theo Thông tư 99. Hai mẫu B03-DN cùng có hai khối nhưng khác tên một số dòng, ví dụ "chi phí lãi vay" ở mẫu cũ và "chi phí đi vay" ở mẫu mới. Mã số trong bài nêu theo mẫu Thông tư 99; với báo cáo theo Thông tư 200 hãy ghép theo tên dòng thực tế.
Điểm cần cẩn trọng
- Công ty X và mọi con số (1.500; 170; 56; 114; 76) chỉ để minh hoạ; ví dụ bỏ qua thuế giá trị gia tăng, khách trả trước, ngoại tệ và dự phòng.
- Bài chưa nêu cách nào phổ biến hơn trong nước, và chưa kiểm xem doanh nghiệp lập cách trực tiếp có phải công bố thêm bảng đối chiếu với lợi nhuận hay không.
- Cầu nối tự dựng chỉ là xấp xỉ; tỷ giá, mua bán công ty con và phân loại giữa các hoạt động đều làm số lệch.
- Bài viết cho doanh nghiệp phi tài chính; ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán xếp luồng tiền riêng (VAS 24, đoạn 12 đến 15).
Đừng nói quá
- Không viết "gián tiếp tốt hơn" hay "trực tiếp minh bạch hơn": cùng một CFO, bài chỉ nêu câu hỏi nào dễ trả lời hơn với cách nào.
- Không dùng 56, 114 hay 90% làm ngưỡng; đó là số giả định. Bài không phải khuyến nghị đầu tư.
- Không coi khoản điều chỉnh lớn là dấu hiệu bất thường: phải thu hay tồn kho tăng có thể do mùa vụ, hợp đồng hoặc tăng trưởng.
Tín hiệu không phải kết luận
Một khoảng cách lớn giữa lợi nhuận trước thuế và CFO, một dòng điều chỉnh phình to hay một dòng "thu khác", "chi khác" lớn đều là tín hiệu để mở thuyết minh, chưa phải bằng chứng về điều gì của doanh nghiệp. Mỗi trường hợp có nguyên nhân hợp lý khác: bán chịu có kế hoạch, tồn kho đón mùa, nợ nhà thầu chưa đến hạn. Xem thêm bài trụ cột chất lượng lợi nhuận là gì.
Căn cứ
Căn cứ kiểm ngày 14/10/2026.
- Thông tư 99/2025/TT-BTC (27/10/2025, hiệu lực 01/01/2026), Công báo ngày 16/11/2025, đọc từ bản PDF (mức A): Phụ lục IV mẫu B03-DN phương pháp trực tiếp và gián tiếp; hướng dẫn mục D điểm 3 và hướng dẫn lập các chỉ tiêu mã 01 đến 05 của phương pháp gián tiếp.
- Thông tư 200/2014/TT-BTC: chỉ đối chiếu mẫu B03-DN (Công báo, mức A) để so tên dòng; không so hướng dẫn lập.
- Chuẩn mực kế toán số 24 (đoạn 12 đến 16, 21, 26, 27, 30): bản sao nguyên văn trong gói nguồn (mức B), theo văn bản chuẩn mực, chưa đối chiếu bản gốc chính thức.
- Số liệu ví dụ tự đặt, tính lại bằng Python ngày 26/10/2026.
Đọc thêm
- Chất lượng lợi nhuận là gì? (trụ cột)
- Hoàn nhập dự phòng làm lợi nhuận tăng như thế nào
- Mười câu hỏi phân biệt lãi thật và lãi trên giấy
- Biên lợi nhuận thay đổi bất thường
- Thu nhập khác và chi phí khác
- Cầu nối từ lợi nhuận sau thuế đến dòng tiền kinh doanh
Tải file PDF đầy đủ của series, miễn phí, tại trang tamanchungkhoan.vn/bctc. Cả chuỗi: chuyên mục Đọc báo cáo tài chính.
Phương pháp trực tiếp và gián tiếp cho cùng một dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh; chỉ khác điểm xuất phát. Trực tiếp liệt kê tiền thu, tiền chi theo nội dung, gián tiếp đi từ lợi nhuận trước thuế rồi điều chỉnh, còn phần đầu tư và tài chính giống nhau ở cả hai mẫu của Thông tư 99. Công ty X giả định (tỷ đồng): lãi trước thuế 170, dòng tiền kinh doanh 56. Bảng trực tiếp cho biết thu 1.350 (90% doanh thu), chi nhà cung cấp 1.100, chi người lao động 120. Bảng gián tiếp chỉ ra khoảng cách 114: cộng khấu hao 80, trừ vốn lưu động 160, trừ thuế 34, còn chi phí đi vay triệt tiêu. Nên đọc phần gián tiếp khi hỏi vì sao lãi và tiền lệch, đọc phần trực tiếp khi hỏi thu chi bằng tiền bao nhiêu; nếu chỉ có một bảng thì tự dựng bảng kia, nhưng chỉ xấp xỉ: ở ví dụ, nợ nhà thầu 20 khiến bản dựng thô ra 76 thay vì 56. Mọi khoảng cách hay dòng điều chỉnh lớn chỉ là tín hiệu để mở thuyết minh, chưa phải kết luận về doanh nghiệp và không phải khuyến nghị đầu tư.
Nội dung mang tính giáo dục, không phải tư vấn đầu tư. Tín hiệu và mô hình chỉ để sàng lọc, không phải kết luận. Căn cứ pháp lý có thể thay đổi; luôn đối chiếu văn bản hiện hành.



