Bài này thuộc hub Đọc báo cáo tài chính — loạt kiến thức đọc báo cáo tài chính nâng cao, không gắn mã cổ phiếu. Tín hiệu trong báo cáo chỉ để sàng lọc, không phải kết luận về một doanh nghiệp cụ thể.
Câu trả lời ngắn
Xây dựng cơ bản dở dang là chi phí doanh nghiệp đã bỏ ra cho tài sản dài hạn chưa làm xong: nhà xưởng đang xây, máy móc đang lắp đặt, đợt sửa chữa hay nâng cấp chưa hoàn tất. Theo Thông tư 99, số liệu lấy từ số dư Nợ tài khoản 241 và nằm ở dòng "Chi phí xây dựng cơ bản dở dang" (mã 252). Khi công trình hoàn thành và vào trạng thái hoạt động, số dư mới chuyển sang tài sản cố định. Dự án nằm dở dang nhiều năm không tự nó là điều xấu, vì dự án lớn thường chia giai đoạn hoặc chờ giấy phép, chờ vốn. Điều cần đọc là khoản đó còn được chi tiếp, đang chuyển dần sang tài sản cố định và có kế hoạch hoàn thành không. Trong ví dụ giả định, công ty Minh cuối năm có 420 tỷ đồng ở dòng này, bằng 20,0% tổng tài sản, và 150 tỷ trong đó nằm yên hai năm không chi thêm đồng nào. Đây là tín hiệu để mở thuyết minh, chưa phải kết luận.
Sơ đồ khái niệm theo Thông tư 99, số liệu giả định.
Khoản này nằm ở đâu và gồm những gì
Báo cáo năm 2025 còn lập theo Thông tư 200; từ năm tài chính 2026 doanh nghiệp theo Thông tư 99. Dòng này đổi mã, từ 242 sang 252, nên ghép hai kỳ theo tên dòng, không theo mã. Mã 252 cộng mã 251 (chi phí sản xuất, kinh doanh dở dang dài hạn, bài không bàn) thành mã 250, tài sản dở dang dài hạn.
Hướng dẫn mã 252 nói rõ khoản này gồm tài sản cố định đang mua sắm, chi phí đầu tư xây dựng, sửa chữa bảo dưỡng định kỳ, nâng cấp cải tạo còn dở dang; tài khoản 241 vì thế có bốn tiểu khoản: mua sắm (2411), xây dựng cơ bản (2412), sửa chữa định kỳ (2413), nâng cấp cải tạo (2414). Nên "dở dang" không chỉ là xây nhà máy.
Ba chi tiết trong hướng dẫn đáng nhớ. Một, tài khoản mở chi tiết theo từng công trình, luỹ kế từ khởi công. Hai, số dư Nợ còn gồm công trình đã hoàn thành nhưng chưa bàn giao hoặc quyết toán chưa duyệt. Ba, tiền ứng trước cho nhà thầu được hướng dẫn ghi Nợ tài khoản 331 (phải trả cho người bán); nhận khối lượng hoàn thành mới ghi Nợ tài khoản 241. Tâm An suy ra: tiền ứng chưa nghiệm thu nằm ngoài con số dở dang, nên con số này có thể thấp hơn tiền đã đổ vào dự án.
Từ dở dang thành tài sản cố định
Khi công trình hoàn thành, nghiệm thu, bàn giao và vào trạng thái có khả năng hoạt động theo cách thức dự định, Thông tư 99 hướng dẫn ghi tăng tài sản cố định, giảm tài khoản 241. Quyết toán chưa duyệt thì ghi theo giá tạm tính để khấu hao, rồi điều chỉnh khi có giá quyết toán. Trên thuyết minh, phần chuyển nằm ở dòng "Đầu tư xây dựng cơ bản hoàn thành" của bảng tăng, giảm tài sản cố định hữu hình.
Khấu hao của chính tài sản bắt đầu từ lúc ấy. Trước đó "chưa khấu hao" không có nghĩa mọi khấu hao dừng: chuẩn mực số 03 (đoạn 29) cho phép tính khấu hao máy móc dùng để tự xây dựng tài sản khác vào giá trị tài sản đó. Lãi vay vốn hoá thôi được cộng vào khi các hoạt động chủ yếu hoàn thành (chuẩn mực số 16, đoạn 18, bản đăng lại); cơ chế ấy ở bài vốn hoá chi phí lãi vay, bài này không lặp.
Vì sao có dự án nằm nhiều năm
Bảng dưới là tổng hợp của Tâm An, không phải quy định.
| Quan sát | Cách đọc bình thường | Câu hỏi nên đặt |
|---|---|---|
| Số dư tăng, năm nào cũng chi mới | Dự án lớn nhiều giai đoạn | Giai đoạn nào đã chuyển sang tài sản cố định? Dự kiến xong khi nào? |
| Số dư đứng yên, không chi thêm | Chờ giấy phép, giải phóng mặt bằng, đổi thiết kế, chờ vốn | Thuyết minh nêu lý do không? Thời gian dừng có vốn hoá lãi vay không? |
| Hoàn thành mà vẫn dở dang | Chờ nghiệm thu, bàn giao, quyết toán | Đã vào trạng thái hoạt động chưa? Nguyên giá tạm tính và khấu hao đã bắt đầu chưa? |
Hàng thứ ba cần đọc chậm: Thông tư 99 cho số dư Nợ còn công trình hoàn thành chưa bàn giao hoặc chưa duyệt quyết toán, nhưng khi công trình đã vào trạng thái hoạt động thì hướng dẫn ghi nguyên giá tạm tính để khấu hao. Công trình cụ thể đến mốc nào do hồ sơ nghiệm thu quyết định.
Sơ đồ khái niệm.
Khi dự án không thể tiếp tục
Thông tư 99 (tài khoản 241) nêu hai trường hợp. Nếu doanh nghiệp không thể tiếp tục triển khai dự án đang đầu tư, phải căn cứ thực tế để đánh giá khả năng thu hồi các khoản đã chi; chênh lệch nếu có hạch toán vào kết quả kinh doanh trong kỳ. Nếu dự án bị huỷ bỏ hoặc tổn thất, doanh nghiệp thanh lý, thu hồi; chênh lệch ghi vào chi phí khác hoặc xác định trách nhiệm bồi thường.
Điều kiện trong văn bản là "không thể tiếp tục triển khai", không phải một số năm dở dang; tạm dừng chờ giấy phép chưa chắc là không thể tiếp tục. Mẫu thuyết minh B09 có cột "giá trị có thể thu hồi" cạnh giá gốc cho các công trình từ 10% tổng giá trị. Tài khoản dự phòng tổn thất tài sản (229) có năm tiểu khoản, không có tiểu khoản riêng cho khoản này. Chuẩn mực số 03 bản đã đọc không có đoạn riêng về xây dựng cơ bản dở dang. Vì thế bài không nêu ngưỡng hay công thức suy giảm nào.
Ví dụ minh hoạ: công ty Minh giả định
Đơn vị tỷ đồng, số liệu giả định tự đặt, tính lại bằng Python, bỏ qua thuế. Công ty Minh đang xây dây chuyền hai (công trình A) và kho lạnh giai đoạn hai (công trình B). Cuối ba năm liên tiếp, dòng này là 260, 330, 420 trên tổng tài sản 1.700, 1.900, 2.100, tức 15,3%, 17,4%, 20,0%. Hãy tự lập bảng biến động "cuối = đầu + phát sinh − chuyển sang tài sản cố định".
| Bảng biến động | Năm hai | Năm ba |
|---|---|---|
| Số dư đầu năm | 260 | 330 |
| Chi phí phát sinh trong năm | +140 | +280 |
| Chuyển sang tài sản cố định | (70) | (190) |
| Số dư cuối năm | 330 | 420 |
| Chuyển / (đầu + phát sinh) | 17,5% | 31,1% |
Kiểm cộng: 260 + 140 − 70 = 330 và 330 + 280 − 190 = 420. Năm ba phát sinh 280 gồm mua sắm 40, xây dựng cơ bản 200 (trong đó lãi vay vốn hoá 22), sửa chữa định kỳ 25 và nâng cấp 15. Minh chuyển 190 sang tài sản cố định mà số dư vẫn tăng 90, vì phát sinh lớn hơn phần chuyển. Số dư 420 tương đương 2,2 năm chuyển theo tốc độ năm ba, so với 4,7 năm ở năm hai; đây là cách nhìn thử của Tâm An, không phải chuẩn.
Tách theo công trình, thuyết minh chỉ buộc nêu các công trình từ 10% trở lên:
| Cuối năm ba | Tỷ đồng | Tỷ lệ trên 420 | Cuối năm hai |
|---|---|---|---|
| A, dây chuyền hai | 210 | 50,0% | 50 |
| B, kho lạnh giai đoạn hai | 150 | 35,7% | 150 |
| C, sửa chữa lò hơi, và khác | 60 | 14,3% | 130 |
A tăng 160 trong năm ba. B ở mức 150 từ cuối năm đầu, hai năm không thêm đồng nào, chiếm 7,1% tổng tài sản. Hàng cuối gộp các khoản nhỏ, từng khoản dưới 10%, mẫu không buộc nêu riêng.
Số liệu giả định, tính lại bằng Python.
Đối chiếu tiền. Phát sinh 280 chưa phải tiền đã trả. Giả sử phải trả nhà thầu cuối năm tăng 35 và tiền ứng trước nhà thầu chưa nghiệm thu tăng từ 35 lên 60. Báo cáo lưu chuyển tiền tệ theo Thông tư 99 xếp tiền chi mua sắm, xây dựng tài sản vào hoạt động đầu tư (mã 21), gồm tiền ứng trước nhà thầu chưa nghiệm thu, nhưng không gồm giá trị tăng chưa trả bằng tiền. Ước tính giản lược: 280 − 35 + 25 = 270. Tiền ứng 60 nằm ngoài con số 420; gộp lại là 480, bằng 22,9% tổng tài sản.
Hai kịch bản minh hoạ. Một: nếu B không thể tiếp tục và Minh ước tính chỉ thu hồi 100, chênh 50 ghi vào kết quả trong kỳ, lợi nhuận trước thuế giả định 180 còn 130, giảm 27,8%. Hai: nếu A hoàn thành với nguyên giá 210, khấu hao đường thẳng 15 năm là 14 mỗi năm, bằng 7,8% lợi nhuận trước thuế. Khoản dở dang chưa chạm lợi nhuận hôm nay có thể chạm sau; đây không phải dự báo, và không có nghĩa B sẽ bị ghi giảm.
Cách đọc trên báo cáo
- Báo cáo tình hình tài chính: tính tỷ trọng dòng này trên tổng tài sản qua nhiều kỳ, ghép theo tên dòng, không theo mã.
- Thuyết minh: tìm bảng các công trình từ 10% tổng giá trị, đọc cột giá gốc, giá trị có thể thu hồi và lý do chậm nếu có.
- Bảng biến động tự lập: đầu, phát sinh, chuyển sang tài sản cố định, giảm khác, cuối; tính tốc độ chuyển qua ba kỳ.
- Dòng tiền: so phát sinh với tiền chi mua sắm, xây dựng ở hoạt động đầu tư.
- Báo cáo kiểm toán: đoạn Vấn đề cần nhấn mạnh có thể trỏ tới thuyết minh về dự án lớn, chưa phải tín hiệu xấu. Kiểm toán cho mức đảm bảo hợp lý, không tuyệt đối, nên câu hỏi về thu hồi vẫn thuộc người đọc.
- Giữa năm và cuối năm: báo cáo giữa năm chỉ ở mức tự lập hoặc soát xét, báo cáo năm mới kiểm toán. Khả năng thu hồi là một ước tính, và ước tính được xem lại là một lý do lợi nhuận trước và sau kiểm toán chênh nhau; nối với dòng này là cách đọc của Tâm An.
Áp dụng cho từng mã. Khi có báo cáo tài chính thật, hệ thống của Tâm An dùng kiến thức này ở trục phân tích theo mã để đặt dòng này cạnh tài sản cố định, vay và dòng tiền đầu tư qua nhiều kỳ; chỉ là công cụ sàng lọc.
Điểm cần cẩn trọng
- Công ty Minh và mọi con số đều là giả định; 20,0%, 31,1%, 2,2 năm, 22,9% không phải ngưỡng.
- Bài chỉ nói doanh nghiệp phi tài chính; doanh nghiệp bất động sản có cách trình bày riêng.
- Bài chưa đối chiếu từng câu tài khoản 241 của Thông tư 200, chỉ dùng mã 242.
- Chuẩn mực số 03 và số 16 đọc từ bản sao, hiệu lực cần đối chiếu.
Đừng nói quá
- Không viết "dở dang nhiều năm nghĩa là dự án thất bại": có thể là nhiều giai đoạn hay chờ giấy phép.
- Không viết "dòng này lớn là tốt" hay "là xấu": có thể là mở rộng, cũng có thể là chi phí chưa chuyển.
- Không viết "dở dang thì chắc chắn chưa khấu hao": còn tuỳ công trình đã vào trạng thái hoạt động chưa.
- Không suy ra doanh nghiệp thật từ ví dụ. Bài không phải khuyến nghị đầu tư.
Tín hiệu không phải kết luận
Một công trình lớn đứng yên nhiều kỳ, số dư phình ra mà phần chuyển nhỏ, hay chênh lệch lớn giữa giá gốc và giá trị có thể thu hồi, là tín hiệu để mở thuyết minh về kế hoạch và lý do, chưa phải bằng chứng về điều gì của doanh nghiệp. Còn nhiều nguyên nhân hợp lý khác: chờ giấy phép, đổi thiết kế, chờ vốn, quyết toán chưa duyệt. Xem thêm chất lượng lợi nhuận.
Căn cứ
Căn cứ kiểm ngày 14/10/2026; Thông tư 99 đọc nguyên văn từ Công báo, truy cập 26/10/2026.
- Thông tư 99/2025/TT-BTC (27/10/2025, hiệu lực 01/01/2026), Công báo 16/11/2025 (mức A): Phụ lục II, tài khoản 241 mục 1, 2, 3.2 và tài khoản 229 (số 1569 + 1570); Phụ lục IV, mẫu B01 mã 250 đến 252 và hướng dẫn mã 252 (số 1577 + 1578, 1579 + 1580), mẫu B09-DN mục 8, 9 (số 1577 + 1578), hướng dẫn mã 21 mẫu B03-DN (số 1581 + 1582).
- Thông tư 200/2014/TT-BTC (bản hợp nhất 04/VBHN-BTC, Công báo 05/02/2020, mức A): mẫu B01, mã 242.
- Chuẩn mực kế toán số 03 (đoạn 18, 29, 39(d)) và số 16 (đoạn 16 đến 18, 22), bản sao không chính thức (mức B).
- Ví dụ, bảng lý do, "số năm chuyển" và hai kịch bản là của Tâm An, tự đặt, tính lại bằng Python.
Đọc thêm
- Chất lượng lợi nhuận là gì? (trụ cột)
- Vốn hoá chi phí lãi vay là gì
- Vấn đề cần nhấn mạnh khác ý kiến ngoại trừ thế nào
- Kiểm toán có đảm bảo không có gian lận không
- Tự lập, soát xét và kiểm toán khác nhau thế nào
- Vì sao lợi nhuận trước và sau kiểm toán có thể chênh nhau
Cả chuỗi: chuyên mục Đọc báo cáo tài chính. Bạn có thể tải file PDF đầy đủ của series, miễn phí, tại trang tamanchungkhoan.vn/bctc.
Xây dựng cơ bản dở dang là chi phí đã bỏ ra cho tài sản dài hạn chưa làm xong, lấy từ số dư Nợ tài khoản 241 (mã 252 theo Thông tư 99, mã 242 theo Thông tư 200); khi công trình hoàn thành và vào trạng thái hoạt động mới chuyển sang tài sản cố định. Công ty Minh giả định có 420 tỷ ở dòng này, bằng 20,0% tổng tài sản, trong đó công trình B 150 tỷ nằm yên hai năm không chi thêm; trong năm Minh chuyển 190 tỷ sang tài sản cố định nhưng phát sinh 280 tỷ nên số dư vẫn tăng từ 330 lên 420 tỷ. Tiền ứng trước cho nhà thầu 60 tỷ nằm ngoài con số 420. Thông tư 99 chỉ yêu cầu đánh giá khả năng thu hồi khi dự án không thể tiếp tục triển khai, không đặt một số năm. Hãy tự lập bảng biến động, đọc các công trình từ 10% trở lên và cột giá trị có thể thu hồi trong thuyết minh. Đây chỉ là tín hiệu để mở thuyết minh, chưa phải kết luận, và không phải khuyến nghị đầu tư.
Nội dung mang tính giáo dục, không phải tư vấn đầu tư. Tín hiệu và mô hình chỉ để sàng lọc, không phải kết luận. Căn cứ pháp lý có thể thay đổi; luôn đối chiếu văn bản hiện hành.



