Bài này thuộc hub Đọc báo cáo tài chính — loạt kiến thức đọc báo cáo tài chính nâng cao, không gắn mã cổ phiếu. Tín hiệu trong báo cáo chỉ để sàng lọc, không phải kết luận về một doanh nghiệp cụ thể.
Câu trả lời ngắn
Ba khoản này hay bị gộp thành "nợ cho người khác", nhưng vai trò của công ty khác hẳn nhau. Cho vay: công ty là bên cho vay, khoản tiền là tài sản, rủi ro là không thu hồi được. Bảo lãnh: công ty cam kết trả nợ thay người khác nếu họ không trả; thường chưa phải khoản nợ trên báo cáo tình hình tài chính, nên phải tìm ở phần cam kết trong thuyết minh. Thế chấp, cầm cố: tài sản của công ty bị đặt làm bảo đảm cho một khoản nợ, của mình hoặc của người khác. Muốn biết nặng hay nhẹ, chia từng số cho tổng tài sản và vốn chủ sở hữu. Ví dụ giả định: công ty Diệp lãi sau thuế 54 tỷ đồng nhưng có thể phải trả tới 150 tỷ đồng cho khoản vay của công ty liên kết, gấp 2,8 lần lãi, trong khi nợ phải trả trên báo cáo là 800 tỷ đồng. Đó là câu hỏi, chưa phải kết luận.
Sơ đồ khái niệm, không có số liệu thật.
Ba loại cam kết, ba chỗ để tìm
Bảng đọc theo mẫu Bản thuyết minh B09 của Thông tư 99 (hiệu lực 01/01/2026; số mục theo bản Công báo). Cách xếp ba loại là của Tâm An.
| Loại | Công ty đóng vai | Tìm ở đâu trong thuyết minh | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|
| Cho vay | Bên cho vay | Mục 2 (đầu tư tài chính), dòng "Cho vay"; mục 6 (nợ xấu) cho khoản quá hạn | Bên vay trả chậm hoặc không trả |
| Bảo lãnh | Bên cam kết trả thay | Phần "Những thông tin khác", điểm 1 (nợ tiềm tàng, khoản cam kết); điểm 3 nếu bên được bảo lãnh là bên liên quan | Phải trả thay khi bên kia không trả |
| Thế chấp, cầm cố | Bên đưa tài sản ra bảo đảm | Hàng tồn kho (7), tài sản cố định hữu hình (9), vô hình (10), tài sản sinh học (12), bất động sản đầu tư (13); mục 30 điểm d (tài sản dùng để cầm cố, thế chấp) | Mất quyền dùng tài sản nếu nợ không được trả |
Chiều ngược lại, tài sản công ty nhận cầm cố, thế chấp nằm ở mục 30 điểm b. Báo cáo năm 2025 lập theo Thông tư 200 có thể đặt khoản cho vay ở chỗ khác, xem bài khoản phải thu không đến từ bán hàng; ghép hai kỳ theo tên dòng, không theo số mục.
Hai chỗ hay nhầm:
- Bảo lãnh không nằm trong số dư vay. Công ty bảo lãnh không nhận tiền. Mẫu B09 không có dòng nào mang tên "bảo lãnh"; chỗ mẫu dành cho nghĩa vụ chưa nằm trên báo cáo là điểm 1 phần "Những thông tin khác", nên bài suy ra bảo lãnh được nói ở đó.
- Thế chấp cho nợ của người khác vẫn là tài sản của công ty. Mục 30 điểm d chỉ đòi từng loại, kỳ hạn, đối tượng nhận; muốn biết bảo đảm cho nợ của ai phải đọc phần mô tả.
Về chuẩn mực, theo bản sao văn bản: chuẩn mực kế toán số 21 (đoạn 66) xếp "nợ tiềm tàng, khoản cam kết" vào nhóm những thông tin khác của thuyết minh. Chuẩn mực số 18 (đoạn 23, 81) nói nợ tiềm tàng không ghi nhận mà phải trình bày bản chất, ước tính ảnh hưởng tài chính và khả năng bồi hoàn, trừ khi khó xảy ra khả năng phải chi trả; nhưng đoạn 03 loại công cụ tài chính, kể cả điều khoản bảo lãnh, khỏi phạm vi, nên bài không khẳng định mọi khoản bảo lãnh đều xử lý theo chuẩn mực này. Chuẩn mực số 26 (đoạn 19) xếp bảo lãnh và thế chấp vào các loại giao dịch với bên liên quan phải trình bày (đoạn 22, 23); xem bài giao dịch với bên liên quan.
Ví dụ minh hoạ: công ty Diệp giả định
Đơn vị tỷ đồng, số liệu giả định tự đặt, tính lại bằng Python.
Cuối năm N, báo cáo tình hình tài chính của công ty Diệp: tổng tài sản 1.250 (tiền 90, phải thu 160, cho vay 110, hàng tồn kho 240, tài sản cố định hữu hình 520, khác 130); nợ phải trả 800 (vay 520, phải trả người bán 190, khác 90); vốn chủ 450. Doanh thu 900, lãi sau thuế 54. Thuyết minh cho biết (giả định):
- Cho vay 110, ba khoản: 60 cho một đối tác, 30 cho công ty liên kết, 20 đã quá hạn.
- Bảo lãnh: Diệp bảo lãnh khoản vay ngân hàng của chính công ty liên kết ấy, mức tối đa 150, dư nợ hiện tại 90. Ban Giám đốc cho rằng khả năng phải trả thấp nên chỉ thuyết minh.
- Tài sản thế chấp (giá trị còn lại): tài sản cố định hữu hình 340 và hàng tồn kho 70 cho vay của chính Diệp; thêm tài sản cố định 100 bảo đảm khoản vay của công ty liên kết, cùng khoản được bảo lãnh.
| Số | Giá trị | / tổng tài sản 1.250 | / vốn chủ 450 | Cách đọc |
|---|---|---|---|---|
| Cho vay | 110 | 8,8% | 24,4% | Khoản lớn nhất 60 là 54,5% tổng cho vay; quá hạn 20 là 18,2%; bên liên quan 30 là 27,3% |
| Bảo lãnh, mức tối đa | 150 | 12,0% | 33,3% | Gấp 2,8 lần lãi sau thuế 54; dư nợ hiện tại 90 là 60% mức tối đa |
| Tài sản thế chấp | 510 | 40,8% | Tài sản chưa thế chấp 740 (59,2%); tài sản cố định hữu hình thế chấp 440 trên 520 là 84,6%; hàng tồn kho 70 trên 240 là 29,2% |
Kiểm tính: 60 + 30 + 20 = 110; 340 + 70 + 100 = 510; 1.250 − 510 = 740; 440 / 520 = 84,6%. Ba điều rút ra:
- Chia cho vốn chủ. Bảo lãnh tối đa bằng 33,3% vốn chủ, trong khi nó không hiện trong nợ phải trả 800.
- Đừng đếm hai lần. Với công ty liên kết, cộng thô cho vay 30 và bảo lãnh tối đa 150 được 180, bằng 14,4% tổng tài sản và 40,0% vốn chủ. Tài sản thế chấp 100 cùng bảo đảm khoản vay được bảo lãnh nên không cộng thêm. Con số 180 bỏ qua tài sản của bên được bảo lãnh và khả năng bồi hoàn.
- Thế chấp nặng ở tài sản cốt lõi. Theo tổng tài sản chỉ 40,8%, nhưng theo chính loại tài sản thì tài sản cố định hữu hình gần như đã bị ràng buộc.
Số liệu giả định, tính lại bằng Python.
Mốc công bố 24 giờ: quyết định, không phải thuyết minh
Thuyết minh là bức ảnh cuối kỳ; quy định công bố thông tin chạy theo thời điểm ra quyết định. Theo Thông tư 96/2020, Điều 15 khoản 2 điểm b (theo văn bản hợp nhất), tổ chức niêm yết cổ phiếu và công ty đại chúng quy mô lớn phải công bố trong 24 giờ kể từ khi có quyết định góp vốn đầu tư vào một tổ chức, dự án, vay, cho vay hoặc giao dịch khác có giá trị từ 10% tổng tài sản trở lên. Tổng tài sản lấy theo báo cáo năm gần nhất đã kiểm toán hoặc báo cáo bán niên gần nhất đã soát xét; công ty mẹ lấy báo cáo hợp nhất. Điều 11 khoản 1 (công ty đại chúng nói chung) thêm: quyết định mua, bán tài sản hoặc giao dịch lớn hơn 15% tổng tài sản (điểm m), và hợp đồng, giao dịch với người nội bộ hoặc người có liên quan do Đại hội đồng cổ đông hay Hội đồng quản trị thông qua (điểm i).
Với Diệp, tổng tài sản năm gần nhất giả định là 1.250: mốc 10% là 125, mốc 15% là 187,5.
| Quyết định giả định | Giá trị | % tổng tài sản | So với mốc |
|---|---|---|---|
| Cho vay thêm | 60 | 4,8% | Dưới 10% |
| Vay thêm | 130 | 10,4% | Từ 10% trở lên: thuộc Điều 15 khoản 2 điểm b |
| Hợp đồng bảo lãnh | 150 | 12,0% | Từ 10% trở lên; bảo lãnh có là "giao dịch khác" hay không, bài chưa xác minh |
| Mua tài sản | 200 | 16,0% | Lớn hơn 15%: Điều 11 khoản 1 điểm m |
Hai ý. Một: điểm b nêu "vay, cho vay hoặc giao dịch khác", bài không thấy chữ "bảo lãnh" hay "thế chấp" ở đó; thấy bảo lãnh lớn, hãy tra công bố thông tin bất thường của công ty. Hai: 10% và 15% là mốc công bố, không phải ngưỡng an toàn; khoản 9% vẫn có thể nặng với công ty vốn chủ mỏng.
Số liệu giả định; các mốc theo Thông tư 96/2020.
Cách đọc trên báo cáo
- Mở phần cam kết trước. Ở "Những thông tin khác", ghi mức bảo lãnh tối đa, bên được bảo lãnh, dư nợ hiện tại, tài sản bảo đảm kèm; chia cho tổng tài sản và vốn chủ.
- Gom thế chấp. Lấy các mục hàng tồn kho, tài sản cố định, bất động sản đầu tư và mục 30 điểm d. Mẫu không nói mục 30 có gồm các mục trước hay chưa, nên cộng tay dễ trùng; lấy một số tổng chia cho tổng tài sản, và từng loại chia cho chính nó.
- Rà khoản cho vay. Tách khoản lớn nhất, bên liên quan, phần quá hạn; đối chiếu mục nợ xấu và dòng tiền cho vay (mã 23, 24 theo Thông tư 99).
- Ghép với bên liên quan. Nếu bên nhận là công ty liên kết hay người nội bộ, đọc điểm 3.
- Hỏi sự kiện sau kỳ. Gia hạn, giải chấp hay bảo lãnh mới thường nằm ở điểm 2.
Báo cáo năm 2025 lập theo Thông tư 200, từ năm tài chính 2026 theo Thông tư 99: ghép hai kỳ theo tên dòng, không theo mã số hay số mục. Đặt các số này cạnh lịch đáo hạn nợ: xem bài bảng đáo hạn nợ vay; bảo đảm của trái phiếu: xem bài trái phiếu doanh nghiệp.
Áp dụng cho từng mã. Khi có báo cáo tài chính thật, hệ thống của Tâm An dùng kiến thức này ở trục phân tích theo mã để gom cho vay, bảo lãnh, tài sản thế chấp và công bố bất thường vào một chỗ; chỉ là công cụ sàng lọc.
Điểm cần cẩn trọng
- Công ty Diệp và mọi con số là giả định; 8,8%, 12,0%, 40,8% hay 84,6% không phải ngưỡng.
- Tài sản thế chấp là giá trị còn lại theo sổ sách, không phải giá bên cho vay định.
- Bài không bàn cách ghi sổ của từng loại bảo lãnh: chuẩn mực số 18 đoạn 03 loại điều khoản bảo lãnh khỏi phạm vi, và bài chưa đọc chuẩn mực về công cụ tài chính.
- Bài nói về doanh nghiệp phi tài chính; ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán có chế độ báo cáo riêng, và bảo lãnh có thể là nghiệp vụ chính.
- Điều 15 Thông tư 96 đọc qua văn bản hợp nhất; có dự thảo thay Thông tư 96, chưa ban hành.
Đừng nói quá
- Không viết "có bảo lãnh nghĩa là công ty sẽ phải trả": nghĩa vụ chỉ phát sinh khi bên được bảo lãnh không trả.
- Không viết "thế chấp nhiều là xấu": vay có bảo đảm là phổ biến; cần xem mức và nợ của ai.
- Không viết "thuyết minh không thấy bảo lãnh là không có": bài chưa khẳng định mẫu buộc nêu mọi bảo lãnh; công bố thông tin bất thường là nguồn thứ hai.
- Không suy ra doanh nghiệp thật từ ví dụ. Bài không phải khuyến nghị đầu tư.
Tín hiệu không phải kết luận
Bảo lãnh lớn so với lãi, tài sản thế chấp cao hay cho vay bên liên quan là tín hiệu để mở thuyết minh, chưa phải bằng chứng về tình trạng của doanh nghiệp. Còn nhiều nguyên nhân hợp lý: công ty mẹ bảo lãnh để công ty con vay với điều kiện tốt hơn, bên được bảo lãnh có tài sản bảo đảm riêng hay bảo lãnh đối ứng, cho vay nội bộ để điều tiết vốn.
Căn cứ
Căn cứ kiểm ngày 14/10/2026; mẫu B09 của Thông tư 99 và Điều 11 Thông tư 96 đọc nguyên văn ngày 26/10/2026; Điều 15 Thông tư 96 đọc lại cùng ngày qua văn bản hợp nhất.
- Thông tư 99/2025/TT-BTC (hiệu lực 01/01/2026, Công báo 16/11/2025, mức A): mẫu B09, các mục 2, 6, 7, 9, 10, 12, 13, 30 và phần "Những thông tin khác" điểm 1 đến 3; mẫu B03 mã 23, 24.
- Thông tư 96/2020/TT-BTC (Công báo 04/01/2021, mức A): Điều 11 khoản 1 điểm i, m. Điều 15 khoản 1, 2 điểm b qua văn bản hợp nhất 10/VBHN-BTC năm 2026 (bản sao, mức B).
- Chuẩn mực kế toán số 18 (đoạn 03, 23, 81), số 21 (đoạn 66), số 26 (đoạn 19, 22, 23) qua bản sao văn bản (mức B).
- Cách xếp ba loại, bảng "tìm ở đâu", phép đo theo quy mô và ví dụ công ty Diệp là của Tâm An, tự đặt, tính lại bằng Python.
Đọc thêm
- Chất lượng lợi nhuận là gì? (trụ cột)
- Đọc thuyết minh báo cáo tài chính theo thứ tự nào
- Giao dịch với bên liên quan là gì
- Bảng đáo hạn nợ vay trong thuyết minh
- Khoản phải thu không đến từ bán hàng
- Đọc trái phiếu doanh nghiệp trong báo cáo tài chính
Cả chuỗi: chuyên mục Đọc báo cáo tài chính. Bạn có thể tải file PDF đầy đủ của series, miễn phí, tại trang tamanchungkhoan.vn/bctc.
Cho vay là tài sản, bảo lãnh là cam kết chưa nằm trong nợ phải trả, thế chấp là tài sản còn đó nhưng bị ràng buộc; mỗi loại có chỗ riêng trong thuyết minh và cần được đo so với tổng tài sản và vốn chủ. Công ty Diệp giả định lãi sau thuế 54 tỷ, bảo lãnh tối đa 150 tỷ (33,3% vốn chủ), cho vay 110 tỷ và tài sản thế chấp 510 tỷ (40,8% tổng tài sản); đừng cộng bảo lãnh với thế chấp của cùng một khoản vay. Mốc công bố 24 giờ của Thông tư 96 là 10% và 15% tổng tài sản, tính theo quyết định chứ không theo thuyết minh. Đây chỉ là tín hiệu để mở thuyết minh, chưa phải kết luận, và không phải khuyến nghị đầu tư.
Nội dung mang tính giáo dục, không phải tư vấn đầu tư. Tín hiệu và mô hình chỉ để sàng lọc, không phải kết luận. Căn cứ pháp lý có thể thay đổi; luôn đối chiếu văn bản hiện hành.



