Bài này thuộc hub Đọc báo cáo tài chính — loạt kiến thức đọc báo cáo tài chính nâng cao, không gắn mã cổ phiếu. Tín hiệu trong báo cáo chỉ để sàng lọc, không phải kết luận về một doanh nghiệp cụ thể.
Câu trả lời ngắn
Phần vốn nắm ở doanh nghiệp khác chia thành bốn bậc theo mức chi phối. Công ty con là bên bị kiểm soát: báo cáo hợp nhất cộng đủ tài sản, nợ, doanh thu, chi phí của nó rồi tách phần của cổ đông không kiểm soát. Liên doanh (các bên cùng kiểm soát theo hợp đồng) và liên kết (chỉ có ảnh hưởng đáng kể) hiện thành một dòng khoản đầu tư và một dòng phần lãi, lỗ. Đầu tư khác là bậc còn lại. Trên báo cáo riêng của mẹ, ba bậc đầu đều ghi giá gốc. Trong ví dụ giả định, bốn bên được đầu tư cùng lãi 120 tỷ đồng, nhưng vào lãi hợp nhất của công ty Trang lần lượt là 120, 36, 60 và 4, tổng 220; cổ tức thật về Trang chỉ 76,5. Đây là tín hiệu để mở thuyết minh, chưa phải kết luận.
Sơ đồ khái niệm; mốc phần trăm chỉ là mốc tham chiếu.
Bốn bậc theo mức chi phối
Theo văn bản chuẩn mực kế toán số 25 (VAS 25, đoạn 03), kiểm soát là quyền chi phối chính sách tài chính và hoạt động để thu lợi ích; công ty con là doanh nghiệp chịu sự kiểm soát. Liên kết là bên nhà đầu tư có ảnh hưởng đáng kể (VAS 07, đoạn 03); liên doanh là thoả thuận bằng hợp đồng để cùng thực hiện hoạt động kinh tế được đồng kiểm soát (VAS 08, đoạn 03).
| Bậc | Mốc tham chiếu | Báo cáo riêng của mẹ | Báo cáo hợp nhất | Dòng B01 (Thông tư 99 / 200) |
|---|---|---|---|---|
| Công ty con | Trên 50% quyền biểu quyết, hoặc kiểm soát theo thực chất | Giá gốc (VAS 25, đoạn 26) | Cộng từng khoản mục, loại trừ nội bộ, tách phần không kiểm soát | 261 / 251 |
| Công ty liên doanh | Đồng kiểm soát theo hợp đồng | Giá gốc (VAS 08, đoạn 25) | Vốn chủ sở hữu (đoạn 26) | 262 / 252 |
| Công ty liên kết | Từ 20% quyền biểu quyết, "trừ khi có quy định hoặc thoả thuận khác" (VAS 07, đoạn 04) | Giá gốc (đoạn 08) | Vốn chủ sở hữu (đoạn 09) | 262 / 252 |
| Đầu tư khác | Không kiểm soát, đồng kiểm soát hay ảnh hưởng đáng kể | Thường giá gốc trừ dự phòng | Cùng cách | 263 / 253 |
Dòng dự phòng nằm ngay dưới: mã 264 theo Thông tư 99, mã 254 theo Thông tư 200; mã chỉ so được khi nói rõ theo thông tư nào.
Mốc phần trăm chỉ để tham chiếu. Văn bản viết ngoại lệ ngay cạnh mốc:
- Trên 50% không phải 50%. VAS 25 (đoạn 09) xác định kiểm soát khi nắm trên 50% quyền biểu quyết, trực tiếp hoặc gián tiếp qua công ty con khác, trừ khi quyền sở hữu không gắn với kiểm soát. Đúng 50% thì phải xem hợp đồng.
- Dưới 50% vẫn có thể kiểm soát, ví dụ khi nhà đầu tư khác thoả thuận dành cho mẹ hơn 50% quyền biểu quyết hay mẹ có quyền bổ nhiệm đa số thành viên hội đồng quản trị (đoạn 09). Ngược lại, trên 50% vẫn có thể không phải công ty con (đoạn 28).
- Dưới 20% không tự động là hết ảnh hưởng: VAS 07 (đoạn 05) nêu biểu hiện như có đại diện trong hội đồng quản trị.
- Liên doanh có ba hình thức (VAS 08, đoạn 04). Chỉ cơ sở kinh doanh được đồng kiểm soát mới thành dòng khoản đầu tư; hai hình thức còn lại, mỗi bên ghi phần tài sản, nợ, doanh thu, chi phí của mình (đoạn 11, 16). Bên không đồng kiểm soát ghi theo chuẩn mực "Công cụ tài chính", hoặc VAS 07 nếu có ảnh hưởng đáng kể (đoạn 34).
- Có công ty con vẫn có thể không hợp nhất khi kiểm soát chỉ tạm thời (giữ để bán lại dưới 12 tháng) hoặc bị hạn chế dài hạn đến mức khó chuyển vốn về mẹ (VAS 25, đoạn 10); báo cáo riêng vẫn ghi giá gốc (đoạn 27).
Ví dụ minh hoạ: công ty Trang giả định
Đơn vị tỷ đồng, số liệu giả định, tính lại bằng Python. Công ty Trang là công ty mẹ lập cả báo cáo riêng và hợp nhất, giữ bốn khoản đầu tư trực tiếp. Để so cho công bằng, cả bốn bên được đầu tư cùng có doanh thu 1.000, lãi sau thuế 120 và chia cổ tức 50 trong năm. Bỏ qua thuế, lợi thế thương mại, giao dịch nội bộ; đầu tư khác giả định ghi giá gốc, thu nhập chỉ là cổ tức.
| Bên được đầu tư | Tỷ lệ | Xếp loại | Thu nhập trên báo cáo riêng của Trang | Doanh thu cộng vào báo cáo hợp nhất | Lãi vào lãi hợp nhất |
|---|---|---|---|---|---|
| Đơn vị 1 | 65% | Công ty con | 32,5 (cổ tức) | 1.000 | 120 |
| Đơn vị 2 | 30% | Công ty liên kết | 15 | 0 | 36 |
| Đơn vị 3 | 50%, đồng kiểm soát theo hợp đồng | Công ty liên doanh | 25 | 0 | 60 |
| Đơn vị 4 | 8% | Đầu tư khác | 4 | 0 | 4 |
| Cộng | 76,5 | 1.000 | 220 |
Cách tính: đơn vị 1 được cộng đủ lãi 120, trong đó 78 (65%) thuộc cổ đông mẹ và 42 thuộc cổ đông không kiểm soát. Đơn vị 2 hiện 30% của 120, bằng 36; đơn vị 3 hiện 50%, bằng 60; đơn vị 4 chỉ hiện cổ tức 8% của 50, bằng 4. Cổ tức 32,5 từ đơn vị 1 bị loại trừ khi hợp nhất (VAS 25, đoạn 15); cổ tức từ liên kết, liên doanh ghi giảm khoản đầu tư (VAS 07, đoạn 06).
Phần thuộc cổ đông mẹ là 78 cộng 36 cộng 60 cộng 4, bằng 178. Tiền cổ tức thật về Trang là 76,5, tức 43,0% của 178; 101,5 còn nằm lại ở các bên được đầu tư. Theo cách đọc của Tâm An, 45,5 ở đơn vị 1 vẫn trong tầm tay tập đoàn, còn 56 ở liên kết và liên doanh (21 và 35) do bên kia quyết định có chia hay không. Thêm nữa, 96 lãi từ liên kết và liên doanh vào lợi nhuận mà không kèm đồng doanh thu nào.
Số liệu giả định, tính lại bằng Python.
Tỷ lệ lợi ích khác tỷ lệ biểu quyết. Giả sử đơn vị 1 lại giữ 40% quyền biểu quyết ở đơn vị 5, cũng lãi 120. Theo mốc của VAS 07 (đoạn 04, tính cả quyền biểu quyết nắm gián tiếp qua công ty con), 40% đó cho Trang ảnh hưởng đáng kể ở đơn vị 5. Nhưng lợi ích kinh tế của Trang chỉ là 65% của 40%, bằng 26%: đơn vị 1 ghi 48, cổ đông không kiểm soát của đơn vị 1 chiếm 35% của 48, bằng 16,8, còn lại 31,2 thuộc Trang. Lấy nhầm 48 làm phần của mẹ thì cao hơn 53,8%. Vì vậy thuyết minh phải nêu cả hai tỷ lệ khi khác nhau (VAS 25, đoạn 28 điểm a; VAS 07, đoạn 21 điểm a).
Khi tỷ lệ đổi. Đầu năm sau, Trang bán bớt đơn vị 1 từ 65% xuống 45%. Giả định mất kiểm soát, đơn vị 1 thành công ty liên kết, kết quả giữ nguyên, bỏ qua lãi lỗ thanh lý và việc đánh giá lại phần còn giữ. Phần Trang riêng, chưa tính các khoản đầu tư, có doanh thu 2.400, lãi sau thuế 150, vay 600.
| Số hợp nhất | Đơn vị 1 là công ty con (65%) | Đơn vị 1 là công ty liên kết (45%) | Thay đổi |
|---|---|---|---|
| Doanh thu | 3.400 | 2.400 | -29,4% |
| Vay | 900 | 600 | -33,3% |
| Lãi sau thuế hợp nhất | 370 | 304 | -17,8% |
| Lãi thuộc cổ đông mẹ | 328 | 304 | -7,3% |
| Lãi sau thuế hợp nhất trên doanh thu | 10,9% | 12,7% | +1,8 điểm phần trăm |
Doanh thu 1.000, vay 300 và tài sản 900 của đơn vị 1 rời báo cáo hợp nhất, thay bằng một dòng khoản đầu tư (giả định 45% nhân tài sản thuần 360, bằng 162). Phần lãi của mẹ từ đơn vị 1 giảm từ 78 xuống 54, tức 30,8%. Hoạt động không đổi mà lãi trên doanh thu hợp nhất tăng từ 10,9% lên 12,7%: đó là hiệu ứng của cách xếp loại, chưa phải hoạt động tốt lên.
Số liệu giả định, tính lại bằng Python.
Cách đọc trên báo cáo
- Ba dòng khoản đầu tư và dòng dự phòng trên báo cáo tình hình tài chính. Mẫu hợp nhất theo Thông tư 43/2026 có dòng 262 cho liên doanh, liên kết (đọc từ bản scan). Ghép hai kỳ theo tên dòng, không theo mã.
- Danh sách trong thuyết minh. Chuẩn mực yêu cầu nêu tên, tỷ lệ lợi ích và, nếu khác, tỷ lệ quyền biểu quyết (VAS 25, đoạn 28; VAS 07, đoạn 21). Tự lập bảng: tỷ lệ, xếp loại theo mốc, cách ghi; chỗ lệch mốc thì tìm lời giải thích.
- Phạm vi qua các kỳ. Mua, thanh lý công ty con đổi phạm vi hợp nhất (đoạn 20); khi đó doanh thu, vay và biên hai kỳ chưa so thẳng được.
- Lãi liên kết so với cổ tức. Cách tách phần có tiền và chưa có tiền nằm ở bài lãi từ công ty liên kết, liên doanh.
- Dự phòng. Theo Thông tư 99 (tài khoản 229, mục 1.3), với liên doanh, liên kết chỉ lập dự phòng do bên đó lỗ nếu báo cáo không áp dụng vốn chủ sở hữu; khoản nắm giữ lâu dài khác lập theo giá thị trường nếu niêm yết hoặc xác định được giá trị hợp lý tin cậy, nếu không thì theo khoản lỗ của bên được đầu tư. Lập bổ sung ghi chi phí tài chính.
- Bản nào, ai soát. Mức đảm bảo của báo cáo riêng và hợp nhất khác nhau, xem bài báo cáo tự lập, soát xét và kiểm toán. Đoạn nhấn mạnh trong báo cáo kiểm toán có thể nhắc một khoản đầu tư (bài đoạn nhấn mạnh); kiểm toán không loại hết sai sót (bài kiểm toán có đảm bảo); lãi trước và sau kiểm toán lệch nhau vì nhiều nguyên nhân hợp lý (bài lợi nhuận trước và sau kiểm toán), bài này không khảo sát riêng nguyên nhân phân loại.
Áp dụng cho từng mã. Khi có báo cáo tài chính thật, hệ thống của Tâm An dùng kiến thức này ở trục phân tích theo mã để đặt danh sách công ty con, liên kết cạnh doanh thu, vay và biên qua nhiều kỳ, đánh dấu kỳ phạm vi hợp nhất đổi; chỉ là công cụ sàng lọc.
Điểm cần cẩn trọng
- Công ty Trang, năm đơn vị được đầu tư, mọi tỷ lệ và con số đều là giả định; 43,0%, 29,4%, 33,3% không phải ngưỡng. Ví dụ lược nhiều chi tiết (thuế, lợi thế thương mại, giá trị hợp lý, lãi lỗ thanh lý).
- Chuẩn mực được dẫn theo bản sao nguyên văn, chưa đối chiếu Công báo gốc, nên bài nói "theo văn bản chuẩn mực" chứ không khẳng định hiệu lực tuyệt đối. Bài chỉ dùng định nghĩa kế toán; luật doanh nghiệp hay chứng khoán có thể định nghĩa khác.
- Chỉ bàn doanh nghiệp phi tài chính. Cách ghi đầu tư khác ở tài khoản 228 bài chưa đọc nguyên văn nên không đi sâu.
Đừng nói quá
- Không viết "nắm 51% là công ty con" hay "dưới 20% thì chắc chắn không phải liên kết": mốc chỉ để tham chiếu, thực chất mới quyết định.
- Không viết "lãi liên kết, liên doanh là tiền": tiền chỉ về khi được chia.
- Không viết "bán bớt công ty con làm biên tăng nghĩa là hoạt động tốt lên", và không suy ra doanh nghiệp thật từ ví dụ. Bài không phải khuyến nghị đầu tư.
Tín hiệu không phải kết luận
Doanh thu hoặc vay hợp nhất đổi mạnh cùng lúc với danh sách công ty con, hay lãi liên kết lớn mà cổ tức nhận về nhỏ, là tín hiệu để mở thuyết minh, chưa phải bằng chứng về điều gì của doanh nghiệp. Còn nhiều nguyên nhân hợp lý: tái cơ cấu, nhượng vốn, góp thêm vốn, đổi tên dòng.
Căn cứ
Căn cứ kiểm ngày 14/10/2026; văn bản đọc ngày 26/10/2026.
- VAS 25, VAS 07, VAS 08 (Quyết định 234/2003/QĐ-BTC): bản sao nguyên văn, đối chiếu ba nguồn khớp nhau (mức B).
- Thông tư 99/2025/TT-BTC (Công báo 16/11/2025, mức A): mẫu B01 (mã 261 đến 264), tài khoản 229 mục 1.1 và 1.3. Thông tư 200/2014/TT-BTC (bản hợp nhất, mức A): mẫu B01 (mã 251 đến 254).
- Thông tư 43/2026/TT-BTC sửa Thông tư 202/2014/TT-BTC, áp dụng từ năm tài chính bắt đầu 01/01/2026: đọc qua bản scan và bản sao, chưa thấy trên Công báo.
- Ví dụ, bốn bậc, cách đọc "lãi nằm lại trong tầm tay tập đoàn" và các bảng là của Tâm An, tính lại bằng Python.
Đọc thêm
- Chất lượng lợi nhuận là gì? (trụ cột)
- Lãi từ công ty liên kết, liên doanh
- Đoạn vấn đề cần nhấn mạnh khác ý kiến ngoại trừ thế nào
- Kiểm toán có đảm bảo báo cáo tài chính không có gian lận không
- Báo cáo tài chính tự lập, soát xét và kiểm toán khác nhau thế nào
- Vì sao lợi nhuận trước và sau kiểm toán có thể chênh nhau
Cả chuỗi: chuyên mục Đọc báo cáo tài chính. Bạn có thể tải file PDF đầy đủ của series, miễn phí, tại trang tamanchungkhoan.vn/bctc.
Công ty con bị kiểm soát và được cộng đủ vào báo cáo hợp nhất; công ty liên doanh và liên kết chỉ hiện thành một dòng khoản đầu tư và một dòng phần lãi, lỗ; đầu tư khác chỉ cho thu nhập khi được chia cổ tức; trên báo cáo riêng của mẹ, ba bậc đầu đều ghi giá gốc. Công ty Trang giả định có bốn bên được đầu tư cùng lãi 120 tỷ: vào lãi hợp nhất lần lượt 120, 36, 60 và 4, tổng 220, phần thuộc cổ đông mẹ 178, còn cổ tức thật về Trang chỉ 76,5 tỷ. Bán bớt đơn vị 1 từ 65% xuống 45% khiến doanh thu hợp nhất giảm 29,4% và vay giảm 33,3% trong khi lãi thuộc cổ đông mẹ chỉ giảm 7,3%. Mốc 50% và 20% chỉ là mốc tham chiếu, thực chất quyền chi phối mới quyết định; hãy mở thuyết minh, so tỷ lệ lợi ích với tỷ lệ biểu quyết. Đây chỉ là tín hiệu để mở thuyết minh, chưa phải kết luận, và không phải khuyến nghị đầu tư.
Nội dung mang tính giáo dục, không phải tư vấn đầu tư. Tín hiệu và mô hình chỉ để sàng lọc, không phải kết luận. Căn cứ pháp lý có thể thay đổi; luôn đối chiếu văn bản hiện hành.



